Rekabet Kurumu Başkanlığından,
Dosya SAYI:
2019-3-048 (Muafiyet)
Karar SAYI:
21-24/282-126
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
B. RAPORTÖRLER: Ömer Volkan YAZAR, Muhammed Ali BEKTEMUR
C. BİLDİRİMDE
BULUNANLAR: - Türk Hava Yolları A.O.
THY Genel Yönetim Binası, Yeşilköy Mahallesi, Havaalanı
Caddesi, 3/1 Bakırköy, İstanbul
-THY DO & CO İkram Hizmetleri A.Ş.
Genel Müdürlük Binası, Atatürk Havalimanı B Kap ısı Bakırköy,
İstanbul
(1) D. DOSYA KONUSU: Türk Hava Yolları A.O. ve THY DO &CO İkram Hizmetleri A.Ş.
arasında İstanbul, İstanbul/Sabiha Gökçen, Adana, Ankara/Esenboğa,
İzmir/Adnan Menderes, Bodrum/Milas, Antalya, Dalaman ve Trabzon
havalimanlarında, THY'nin iç hat ve Türkiye çıkışlı dış hat uçuşlarındaki ikram ve
mal hizmeti ihtiyacını karşılamasına yönelik akdedilen İkram Hizmetleri
Sözleşmesi’ne muafiyet tanınması talebi.
(2) E. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu (Kurum) kayıtlarına 09.08.2019 tarih ve 5257
sayı ile intikal eden bildirim üzerine düzenlenen 20.04.2021 tarih ve 2019-3-048/MM
sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(3) F. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
- Türk Hava Yolları A.O. ve THY DO &CO İkram Hizmetleri A.Ş. arasında akdedilen
“İkram Hizmetleri Sözleşmesi”nin (SÖZLEŞME) 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara
İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nden (2002/2 sayılı Tebliğ) yararlanamayacağı,
- Bununla birlikte, “İkram Hizmetleri Sözleşmesi”ne sözleşmenin imza tarihi olan
17.05.2019 tarihinden itibaren sözleşme süresince (15 yıl) bireysel muafiyet
tanınabileceği
sonuç ve kanaatine ulaşılmıştır.
G. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
G.1. İlgili Teşebbüsler
G.1.1 Türk Hava Yolları A.O. (THY)
(4) THY 20.05.1933 tarihinde 2186 sayılı Kanun ile Hava Yolları Devlet İşletmesi adıyla Milli
Savunma Bakanlığı na bağlı olarak kurulmuştur. Mevcut durumda THY’nin %(…..)
oranındaki kamu hissesi Türkiye Varlık Fonuna aittir. Teşebbüsün %(…..)’lik hissesi ise
halka açıktır.
(5) Türkiye’de havayolu yolcu ve kargo taşımacılığı alanında lider konumda bulun an THY,
yolcu ve kargo taşımacılığının yanında, havaalanı işletmeciliği ve havacılık eğitimi,
21-24/282-126
2/19
uçakların teknik bakımı, hava yolu ikram hizmetleri, havacılık yakıtları, havalimanı
işletmeciliği gibi alanlarda da iştirakleri vasıtasıyla faaliyetlerini yürütmektedir. Bildirim
Formu’nda yer verilen bilgilere göre filosunda (…..) uçak bulunan THY tarafından 2018
yılında % (…..) doluluk oranı ile (…..) milyon yolcu taşınmıştır. THY'nin Türkiye'de
havayolu ile yolcu taşımacılığı hizmetleri pazarı nda faaliyet gösteren Güneş Ekspres
Havacılık A.Ş. (GÜNEŞ EKSPRES) unvanlı bir iştiraki bulunmaktadır. GÜNEŞ
EKSPRES, THY (%(…..)) ve Lufthansa (%(…..)) ortaklığında bulunan bir ortak giriş im
şirketidir. THY'nin Arnavutluk Cumhuriyeti'nde yine aynı pazarda faaliyet gösteren Air
Albania SHPK (AIR ALBANIA) unvanlı bir iştiraki d aha bulunmaktadır. AIR ALBANIA,
THY'nin % (…..), MDN Investment'ın %(…..) ve Albcontrol'ün % (…..) ortaklığında
bulunan bir ortak girişim şirketidir. Ancak GÜNEŞ EKSPRES ve AİR ALBANIA muafiyet
tanınması istenen bildirime konu ikram hizmetleri sözleşmesi kapsamında değildir.
G.1.2 THY DO &CO İkram Hizmetleri A.Ş. (TDC)
(6) TDC, THY’nin yurtiçi ve yurtdışı uçuşlarında uçak içi ikram hizmetlerinin temini
maksadıyla 27.09.2006 tarihinde THY ve DO & CO Aktiengesellschaft (DOCO AG) 1
ortaklığında kurulmuş ve 01.01.2007 tarihinden itibaren uçak içi ikram hizmeti vermeye
başlamıştır. TDC’nin mevcut hissedarlık yapısına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir.
Tablo 1-TDC’nin Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Sınıfı Hisse Adedi Hissedarlık Oranı (%)
THY (…..) (…..) (…..)
DOCO IST2 (…..) (…..) (…..)
Atilla Turgut Doğudan (…..) (…..) (…..)
DOCO INV3 (…..) (…..) (…..)
DOCO AG (…..) (…..) (…..)
Toplam (…..) (…..)
Kaynak: https://www.thydoco.com.tr/Sayfalar/Ortaklık-Yapısı.aspx
(7) TDC’nin ana faaliyet konusu uçak içi ikram hizmetleri olmakla beraber TDC THY’nin
belirli havalimanlarında bulunan CIP4 yolcu bekleme salonlarının işletmeciliğini de
yapmaktadır. DOCO İST, DOCO AG’nin iştiraklerinden biri olup DOCO AG’nin
Türkiye’de üstlenmiş olduğu organizasyonları gerçekleştirmektedir. DOCO AG ise
dünya çapında restoran, yolcu bekleme salonu (lounge), otel işletmeciliği, uluslararası
organizasyon ikram hizmetleri ve havayolu ikram hizmetleri alanlarında faaliyet
göstermektedir.
G.2. Bildirim Konusu İkram Hizmetleri Sözleşmesi
(8) Bildirime konu SÖZLEŞME’nin, THY ve TDC (taraflar) arasında 17.05.2019 tarihinde
imzalandığı ve bu tarih itibar ıyla yürürlüğe girdiği görülmektedir. SÖZLEŞME’nin
konusunu, İstanbul, İstanbul/Sabiha Gökçen, Adana, Ankara/Esenboğa, İzmir/Adnan
Menderes, Bodrum/Milas, Antalya, Trabzon ve Dalaman ha valimanlarında; THY’nin iç
hat ve Türkiye çıkışlı dış hat uçuşlarına ilişkin ikram mal ve hizmeti ihtiyacının
1 DOCO AG’nin hisselerinin, % (…..) Atilla Turgut DOĞUDAN’a, % (…..) Kabouter Management LLC’ye
aittir. Teşebbüsün %(…..)’ü ise halka açıktır.
2 DOCO İstanbul Catering ve Restaurant Hizmetleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. (DOCO İST)
3 DO&CO International Investment Limited (DOCO INV)
4 CIP (Commercial Important Person): Ticari önemi olan kişiler için havalimanında verilen özel
hizmetlerdir. Özel hizmetler içerisinde ücretsiz yiyecek içecek, kablosuz internet ve masaüstü
bilgisayarlar, rahat koltuklar, TV ve radyo, özel araç ile uçağa gitme ve koltuk seçiminde öncelik gibi
ayrıcalıklar bulunur.
21-24/282-126
3/19
sözleşmeye uygun olarak yerine getirilmesi oluşturmaktadır5.
(9) SÖZLEŞME’nin 1. maddedesinde genel amacının; “(…..)” olduğu belirtilmektedir.
(10) 2. maddede SÖZLEŞME’nin başlangıç ve bitiş tarihleri düzenlenmiş ; buna göre
SÖZLEŞME’nin 17.05.2019 tarihinde yürürlüğe gireceği ve bu tarihten itibaren 15 yılın
sonunda kendiliğinden sonra erece ği ifade edilmiştir. Söz konusu hükmün devamında
ise bu hük mün Rekabet Kurulu (Kurul) şartları çerçevesinde değerlendirilip tekrar
düzenlenebileceği belirtilmektedir.
(11) SÖZLEŞME’nin 3. maddesi, ikram hizmetlerindeki standartlar ile hizmetlerin tedarik
koşullarını, kapsamı nı ve hizmetlerin yerine getirilmesinde uyulacak süreler ile ikram
hizmetlerinin kaliteli bir şekilde yerine getirilmesi için uyulması gereken prosedürleri
düzenlemektedir. SÖZLEŞME’nin 6. m addesi uyarınca THY tarafından TDC’ye
verilecek materyaller, yalnızca THY’nin hizmetlerinde kullanılacak THY’nin yazılı izni
bulunmaksızın diğer havayolu şirketlerinde kullanılmayacaktır.
(12) SÖZLEŞME’nin 12.6. maddesi TDC tarafından verilecek olan ikram hizmetlerinin
fiyatlarına ilişkin koşulları düzenlemektedir. Bu maddeye g öre, TDC’nin vermiş olduğu
hizmetlerde maliyet şeffaflığı sağlanacak ve bu maliyetler (…..) ve (…..) dönemlerde
THY’ye raporlanacaktır. Sözleşmenin imza tarihinde belirlenen başlangıç fiyatları (…..)
dönemlerde ( (…..)) Türkiye İstatistik Kurumu nun (TÜİK) açıkladığı Üretici Fiyat
Endeksi’nde (ÜFE) ve Tüketici Fiyat E ndeksi’nde (TÜFE) meydana gelecek ortalama
değişiklik oranı dikkate alınarak değiştirilecektir. 12.7. madde de ise ikram firmasının
THY’ye sağlamış olduğu mal ve malzemeler ile verilecek hizmetler üzerinden ne
kadarlık bir kazanç elde edebileceği düzenlenmektedir. Buna göre ikram firması faiz ve
vergi öncesi kazancı üzerinden %(…..) kâr elde edebilecektir.
(13) Münhasırlık hükmünün yer aldığı SÖZLEŞME’nin 32. maddesi uyarınca; THY, istisnai
uçuşlar6 ile uzun mesafeli uçuşlar7 haricindeki tüm yurt içi ve yurt dışı uçuşları ile charter
uçuşları için SÖZLEŞME’de yer alan ikram hizmetlerini ve ürünlerini münhasıran
TDC’den temin edeceğini taahhüt etmektedir.
G.3. Uçak İçi İkram Hizmetleri Faaliyet Gösteren Teşebbüslerin Görüşleri
(14) Dosya kapsamında, TDC dışında uçak içi ikram hizmetleri alanında faaliyet gösteren
Sancak Uçak İçi Servileri A.Ş. (SANCAK) ve LSG Sky Chef Havacılık Hizmetleri
A.Ş.’den (LSG) bildirim konusu işleme yönelik görüşleri sorulmuştur. Bu teşebbüsler
tarafından sunulan görüşlere aşağıda yer verilmektedir.
G.3.1. SANCAK’ın İşleme Yönelik Görüşü
(15) SANCAK tarafından 01.10.2019 tarih ve 6586 sayı ile Kuruma gönderilen cevabi yazıda
özetle;
- Havayolu şirketlerine verilen uçak içi ikram hizmetleri dâhil tüm diğer yer
hizmetlerinin ancak Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) tarafından
ruhsatlandırılmış yer hizmetleri şirketlerince verilebildiği,
5 SÖZLEŞME’nin 1. maddesinde, tarafların çeşitli havalimanlarında (İstanbul/Atatürk, (CİP, arrival
lounge), İstanbul/Sabiha Gökçen (iç & dış hatlar), Adana, Bodrum/Milas, Trabzon) lounge hizmetlerinin
temini hususunda lounge sözleşmeleri imzaladığı ve bu sözleşmelerle birlikte İstanbul Havalimanı’nda
bulunan lounge salonlarına ilişkin sözleşmenin de işbu sözleşmenin eki olacağı belirtilmektedir.
6 İstisnai uçuşlar yurtdışında bir gece kalınmasını gerektirecek sekiz saatin altındaki uçuşları
kapsamaktadır.
7 Uzun mesafeli uçuşlar, uçuş süresi sekiz saatin üzerindeki uçuşları kapsamaktadır.
21-24/282-126
4/19
- Ruhsatlandırma ve hizmetlerin kural ve koşullarının 23.08.2016 tarih ve 29810
sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Havalimanları Yer Hizmetleri Yönetmeliği
(SHY-22) ile düzenlendiği,
- SHY-22 kapsamında ikram servis hizmetlerinin yalnızca C grubu çalışma
ruhsatına sahip teşebbüsler tarafından verilebileceği ve Türkiye’de C grubu ikram
servis ruhsatına sahip TDC, SANCAK ve LSG olmak üzere hâlihazırda üç
teşebbüsün bulunduğu,
- Bir havayolu şirketinin uçak içi ikram hizmeti alabilmesi için öncelikle Türkiye’de
C grubu çalışma ruhsatına sahip bir sağlayı cı ile anlaşma yapması gerektiği,
Türkiye’de düzenli ticari yolcu ve yük taşımacılığı yapan havayolu şirketlerinin ise
yapacağı bu anlaşmanın yalnızca Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği (IATA 8)
tarafından yayımlanan “Standart Anlaşma” olabileceği, SHGM tarafından kabul
edilen ve geçerli Standart Anlaşma’nın ise AHM 814 Standart İkram Hizmetleri
Anlaşması olduğu, Türkiye’de düzenli ticari yolcu ve yük taşımacılığı yapan bir
havayolu şirketinin uçak içi ikram hizmeti sunan ve C grubu çalışma ruhsatına
sahip yukarıda sayılan bu üç ikram hizmeti sağlayıcısı ile yapacağı anlaşmanın
yalnızca AHM 814 olabileceği,
- Havalimanlarında verilecek ikram servis hizmetlerini düzenleyen ve denetleyen
Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü nün (DHMİ) 01.01.1992
tarihli İkram Üretim ve Servis Hizmetleri Yönergesi’nde de yer hizmet kuruluşları
ile hava taşıyıcıları arasında ikram hizmetleri alımına ilişkin sözleşmenin AHM
814 anlaşması olma zorunluluğuna SHY-22'de olduğu gibi aynen yer verildiği,
- Belirlenen havaliman larında havayolu şirketince ihtiyaç duyulacak ürünlerin ve
hizmetlerin temini için yapılması zorunlu olan bu anlaşmanın yapılacağı ikram
hizmeti sağlayıcısının genellikle ihale yolu ile belirlendiği,
- İkram alım anlaşmalarında mutabık kalınan hizmetler, ücr etler, anlaşma
kapsamına giren yerler ve anlaşmanın süresinin ise AHM 814’ün Ek B
bölümünde düzenlendiği9, AHM 814’ün 11.8. maddesi gereğince ikram şirketinin
tek taraflı fiyat artış hakkı bulunmadığı ve yapılan anlaşmalarının sürelerinin beş
yılı geçen örneğine ve özellikle muafiyet başvurusuna konu sözleşmede olduğu
gibi 15 yıllık bir süreye rastlanılmadığı,
- AHM 814’te ve eklerinde ikram hizmeti sağlayıcısı, ikram hizmeti verilecek
havalimanı ve sağlanacak hizmetler ile temin edilecek ürünler bakımından
herhangi bir münhasırlık hükmünün bulunmadığı ve böyle bir hükmün anlaşmaya
dâhil edilmesinin mümkün olmadığı, yapılan bu anlaşmaların ise DHMİ tarafından
denetlendiği,
- Dünya havayolu yolcu trafiğinin %82’sini temsil eden IATA üyesi 290 hava
taşıyıcısının ikram hizmetleri dâhil tüm yer hizmetleri anlaşmalarının IATA
Standart Yer Hizmetleri Anlaşması (SYHA) formunda olduğu ve bu anlaşmaların
sürelerinin genellikle üç yılı aşmadığının değerlendirildiği,
8 International Air Transport Association.
9 SANCAK (…..) ile yapılan telefon görüşmesinde AHM 814’te süreye ilişkin herhangi bir düzenlemenin
veya kısıtlamanın bulunmadığı, taslak metinde bu bölümün bo ş bırakıldığı ve sürenin sözleşme
taraflarınca kararlaştırıldığı, ancak sektörde bu sürenin çoğunlukla bir veya üç yıl olduğu ifade edilmiştir.
21-24/282-126
5/19
- Rakip teşebbüs konumunda bulunan LSG’nin Şikago merkezli United havayolları
ile sınırlı lokasyonlarda olan ikram servis sözleşmesini Nisan 2019’da yalnızca
(…..) yıl uzattığını,
- SANCAK’ın tarafı olduğu ikram hizmetleri sözleş melerinin hiçbirinde SHY -22
gereğince (…..) bulunmadığı ve bulunamayacağı, yapılan anlaşmaların
sürelerinin ise (…..) yıl veya (…..) yıl olarak düzenlendiği,
- Türkiye’de yolcu ve yük taşıma ruhsatı almış 12 hava taşıyıcısının toplam uçak
sayısının 515 olduğu bunlardan 474’ünün tarifeli yolcu taşıyıcısı teşebbüslere ait
olduğu ve THY’nin sahip olduğu (…..) yolcu uçağı ile tarifeli yolcu taşıması yapan
uçakların %(…..)’sini elinde bulundurduğu, pazardaki ikinci büyük teşebbüs olan
Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş . (PEGASUS) ile üçüncü büyük teşebbüs olan
GÜNEŞ EKSPRES’in düşük maliyetli havayolu modelini uyguladıkları için uçak
içinde ücretli ikram servisi yapmalarından dolayı ücretsiz uçak içi ikram hizmetini
sunan teşebbüsler bakımından THY’nin % (…..) gibi yükse k bir pazar payına
sahip olduğu,
- TDC’nin THY’ye ait bir iştirak olması sebebiyle 2017 ve 2018 yıllarında THY
tarafından yapılan ikram hizmetleri alımının neredeyse tamamının TDC’den
yapıldığı,
- Kurulun 11.09.2008 tarih ve 08-52/784-313 sayılı kararında dosya konusu ikram
hizmetleri sözleşmesine muafiyet verilmemesine rağmen THY’nin 2008 yılından
bu yana TDC hariç ikram hizmeti sunan hiçbir teşebbüsten alım yapmadığı, THY
ile TDC arasındaki bu ilişkiden dolayı TDC’nin de pazardaki payının % (…..)
civarında olduğu,
- Türkiye'de iç hat ve dış hat tarifeli seferlerde uçak içinde yolculara ücretsiz ikram
edilecek ürünlerin hem alıcısının hem de tedarikçisinin ayrı ayrı pazar payının
yaklaşık % (…..) olması ve coğrafi pazar ile ürün pazarı nasıl değerlendirilirse
değerlendirilsin anılan teşebbüslerin pazarda hâkim durumda olmaları ve bahse
konu münhasır ikram hizmetleri sözleşmesinin münhasır olsa da olmasa da
piyasada faaliyet gösteren iki rakip teşebbüsün faaliyet lerini açıkça
kısıtlayacağının düşünüldüğü,10
- Her ikisi de hâkim durumda olan bu teşebbüslerin aralarında yaptıkları bu
anlaşmanın pazarın yapısına zarar verdiği, sözleşmenin uygulanmasının pazarın
rekabet ve kendini geliştirme dinamiğine oldukça olumsuz etkilerinin olacağı,
- SHY-22’ye göre münhasırlık hükmü bulunmaması gereken bir sözleşmeye
münhasırlık hükmünün konulduğu ve sözleşmedeki 15 yıllık sürenin ne Türkiye
ne de dünya uygulaması bakımından makul bir süre olduğu, bu sürenin havacılık
sektörünün değişken ve esnek yapısına aykırı olduğu,
hususları ifade edilmiştir.
G.3.2. LSG’nin İşleme Yönelik Görüşü
(16) LSG tarafından 16.10.2019 tarih ve 6973 sayıyla gönderilen cevabi yazıda özetle;
10 Cevabi yazıda aynı zamanda TDC’nin diğer tarafı olan DOCO AG’nin Ağustos 2019 içerisinde LSG’nin
de içinde bulunduğu Lufthansa Sky Chefs gurubunu satın almak için yapılan ihalede son teklif aşamasına
gelen teşebbüslerden biri olduğu, bu satın almanın gerç ekleşmesi durumunda pazarda rakip olarak
yalnızca SANCAK’ın kalacağının düşünüldüğü de belirtilmiştir.
21-24/282-126
6/19
- Havayolu firmaları tarafından uçak içi ikram hizmetleri alımının ne şekilde
gerçekleştiğine yönelik olarak bir tanımlama yapılabilmesi için öncelikle havayolu
firmasının merkezinde yapılan sözleşmeler ile merkez dışı bölgelerde yapılan
sözleşmelerin birbirinden ayrılması gerektiği,
- Dünya uygulamalarına bakıldığında havayolu firmasının merkezi olmayan
bölgelerde yapmış olduğu ikram hizmeti alım sözleşmelerinin ortalama iki ila üç
yıl, bazı durumlarda da beş yıl olarak gerçekleştirildiği,
- Buna karşılık havayolu firmasının merkezinde yapmış olduğu sözleşmelerin
süresinin merkez dışında yapılan sözleşme sürelerinden daha fazla olduğu
bunun da ortalama 7 ila 10 yıl arasında değiştiği,
- Süreler arasında bu farklılığın olmasının nedeninin havayolu firmasının
merkezinde sahip olduğu konum nedeniyle yüksek hacimli taleplerin
karşılanabilmesi için ikram hizmeti sağlayıcısının yeni bir tesis için yatırım yapma
zorunluluğunun olduğu ve bu çerçevede havayolu firmasının uzun süreli bir
taahhütte bulunmasının gerektiği,
- Her ne kadar sözleşmeler belli bir süre için yapılsa da gereken kalite ve
performans standartlarının karşılan maması durumunda sözleşmelerde her iki
tarafın da sözleşmeyi feshetme hakkının bulunabildiği,
- Havayolu firmaları ile ikram hizmeti sağlayıcıları arasında yapılan
sözleşmelerinin aşağıdaki muhtemel üç münhasırlık hükmünü içerebildiği,
a) İkram hizmeti sağlayıcısının havalimanlarında başka havayolu firmalarına
hizmet vermesi kısıtlanabilir, (…..).
b) Havayolu firmasının diğer ikram hizmeti sağlayıcılarından hizmet temin
etmesi kısıtlanabilir, genellikle havayolu firması, ikram hizmeti talebinin en
az bir bölümünü o havaalanındaki diğer yiyecek içecek servis
sağlayıcılarından seçmekte özgürdür.
c) İkram hizmeti sağlayıcısının havayolu firmasının merkez havalimanında
bir sözleşme imzalaması halinde, ikram hizmeti sağlayıcısı havayolu
firmasının uçtuğu ve ikram hizmeti sa ğlayıcısının da bulunduğu diğer
havalimanlarında otomatik olarak münhasır hizmet sağlayıcısı durumunda
olacaktır. (…..).
- THY’nin TDC ile yaptığı 15 yıl süreli ve münhasırlık içeren anlaşmanın
hükümlerine hâkim olmadıkları için bu anlaşmanın pazardaki etkilerine ilişkin net
bir görüş belirtemeyecekleri ancak ikram hizmeti firmasının yükümlülüklerini
yerine getirmek için büyük ölçekli yatırım yapması gerek en durumlarda dahi 10
yılı aşan bir sürenin pazarda alışılmadık bir süre olduğu,
- TDC’nin THY’ye hizmet sunabilmesi için yapması gereken yatırımlar hakkında
bilgi sahibi olmadıkları için anlaşma süresinin makul olup olmadığı ile ilgili bir
yorum yapamayacaklarını fakat THY’nin hâkim durumda olduğu İstanbul
Havalimanı pazarı bakımından T HY ile TDC arasında yapılan uzun süreli
münhasırlık anlaşmasının havalimanındaki rekabeti kısıtlayacağı, ikinci bir ikram
hizmeti firmasının İstanbul Havalimanı için yeni bir tesise büyük ölçekli yatırım
yapması durumunda bu yatırımın karlı olmasını sağlay acak ölçüde talebe sahip
21-24/282-126
7/19
başka bir havayolu firmasının olmadığı 11, bunun bir sonucu olarak da LSG’nin
yeni İstanbul Havalimanında hizmet sağlamayacağına karar verdiği,
hususları ifade edilmiştir.
G.4. İlgili Pazar
G.4.1. İlgili Ürün Pazarı
(17) Bildirime konu SÖZLEŞME’nin kapsamında yer alan ürün ve hizmet grubunu THY’nin iç
hat ve Türkiye çıkışlı dış hat uçuşlarına ilişkin ikram mal ve hizmeti oluşturmaktadır.
Havayollarında uçak içi ikram hizmetleri atıştırmalık yiyeceklerden sıcak ve soğuk
yemeklere kadar de ğişim göstermektedir. Ayrıca sunulan hizmetler uzun ve kısa
mesafeli uçuşlarda, birinci sınıf, business ve ekonomi sınıfı uçuşlarda da çeşitlilik
göstermektedir. Uçak içi ikram hizmetleri yalnızca yiyecek ve içeceklerin havayolu
şirketlerine satışını değil yiyecek ve içeceklerin uçaklara teslimi, bu ürünlerin uçaklara
yüklenmesi ve boşaltılması, çöp ve atıkların toplanması ve boşaltılması, yiyeceklerin
hazırlanması ve yiyeceklerin takdim şekilleri dâhil bir takım ek hizmetleri de
içermektedir. Havayolu şirk etleri bu hizmetleri farklı şirketlerden değil tek bir hizmet
kuruluşundan almayı tercih etmektedirler.
(18) Bu doğrultuda, bazı geçmiş Kurul kararları 12 da dikkate alınarak ilgili ürün pazarı “uçak
içi ikram hizmetleri pazarı” olarak belirlenmiştir. İşlemden etkilenmesi muhtemel bir diğer
ilgili ürün pazarı ise “havayolu ile yolcu taşımacılığı pazarı”dır.
G.4.2. İlgili Coğrafi Pazar
(19) Havalimanlarında ikram hizmeti verecek kuruluşlar her bir havalimanı için ayrı ayrı
çalışma ruhsatı almak zorundadırlar. Alınan bu ruhsatla sadece o havalimanına inen ve
oradan kalkan uçaklara hizmet verilebilir. İkram hizmeti veren kuruluşların ana
müşterileri havayolu şirketleridir. Özellikle uzun yolculuklarda yiyecek ve içeceklerin
bozulmadan servis edilmesi önem taşıdığından hiz met verecek kuruluşun havalimanı
içinde veya yakınında yeterli ekipman ve lojistik imkanlarına sahip olması
gerekmektedir. Havayolu şirketleri ikram hizmetlerini sefer düzenledikleri
havalimanlarından temin etmekte ve yolculara sunmaktadırlar. İkram hizmetini başka bir
havalimanından almak havayolu şirketleri açısından havalimanlarındaki diğer maliyetler
yüzünden ekonomik olmamaktadır. Bu bağlamda ilgili coğrafi pazar her bir hava limanı
için ayrı ayrı belirlenebil ecektir. Bununla birlikte, yapılacak değerlendirmeyi
değiştirmemesi sebebiyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yer
alan sivil havaalanları” olarak ele alınmıştır.
(20) Havayolu ile yolcu taşımacılığı pazarı bakımından ise geçmiş Kurul kararlarında13 şehireşli (city -pair) kavramı çerçevesinde TDC’nin faaliyet göstereceği tüm iç hatlar ile
Türkiye çıkışlı/varışlı hatlar coğrafi pazar kabul edilmiştir. Bununla birlikte, yapılacak
değerlendirmeyi değiştirmemesi sebebiyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti
sınırları içerisinde yer alan sivil havaalanları” olarak ele alınmıştır.
G.5. 11.09.2008 Tarihli ve 08-52/784-313 Sayılı Karar
(21) Bildirim konusu SÖZLEŞME’ye oldukça benzer nitelikte olan ve THY ile TDC arasında
08.10.2007 tarihinde imzalanan ikram hizmetleri sözleşmesine menfi tespit belgesi
11 Avrupa merkezli havayolu firmalarının tamamının, Ortadoğu merkezli havayolu firmalarının ise
çoğunluğunun ikram hizmetlerini gidiş-dönüş şeklinde verdiği belirtilmiştir.
12 Kurulun 29.12.2006 tarihli, 06-96/1224-369 sayılı ve 11.09.2008 tarihli, 08-52/784-313 sayılı kararları.
13 Kurulun 29.12.2006 tarihli, 06-96/1224-369 sayılı ve 11.09.2008 tarihli, 08-52/784-313 sayılı kararları.
21-24/282-126
8/19
verilmesi veya muafiyet tanınması talebinin incelendiği 11.09.2008 tarihli ve 08-52/784-
313 sayılı Kurul kararında;
- “…Sözleşme’nin konusu İstanbul Atatürk ve Sabiha Gökçen, Adana Şakir Paşa,
Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes, Bodrum Milas, Antalya, Dalaman ve
Trabzon Havalimanlarında THY’nin iç hat ve Türkiye çıkışlı dış hat uçuşlarına
ikram hizmeti sağlamasıdır.
- Do&Co AG, Sözleşme’nin 17. maddesi uyarınca, ikram hizmetleri ile ilgili olarak
kabin içi servis hizmetlerinin geliştirilmesi, yiyecek tasarımı, onboard yemeklerin
hazırlanması ve servis edilmesi gibi kendilerine ait know -how ve yöntemleri
THY’ye devretmeyi taahhüt etmiştir.
- Sözleşme’nin 12. maddesi uyarınca, Ortak Gir işim tarafından THY’ye piyasa
koşullarında hizmet sunulmakta, hizmet bedelleri serbest piyasa ekonomisi
dikkate alınarak belirlenmektedir.
- Sözleşme süresi 5 yıl olup söz konusu Sözleşme 1.1.2007 tarihinden itibaren
31.12.2011 tarihine kadar yürürlükte kal acaktır. Sözleşme, piyasa koşulları göz
önünde bulundurularak tarafların açık iradeleri sonucunda Sözleşme süresinin
uzatılması hususunda mutabakat sağlanması şartıyla tarafların açık irade
beyanları sonucunda uzatılabilecektir...”
hususlarına yer verilmiş ve bununla birlikte, sözleşmenin THY’nin beş yıl süreyle uçak
içi ikram hizmetlerini mücbir sebep bulunmayan hallerde yalnızca TDC’den temin
edeceği şeklinde münhasır alım şartı içerdiği tespitinde bulunulmuştur. Bu nedenle,
Kurul tarafından anılan sözleş meye menfi tespit belgesi verilemeyeceği
değerlendirilmiştir.
(22) Söz konusu sözleşmeye yönelik muafiyet değerlendirmesinde ise, tarafların ilgili
pazarlardaki pazar paylarının %40’ı geçmesi sebebiyle sözleşmenin grup muafiyetinden
yararlanamayacağı belirtilm iştir. Anılan sözleşmenin bireysel muafiyet alabilmesi için
gerekli koşulları taşıyıp taşımadığına bakıldığında da uçak içi ikram hizmetleri
pazarındaki toplam talebin yaklaşık %50’sinin THY’nin alımları olması sebebiyle THY ve
TDC arasında imzalanan sözle şmenin pazarın önemli bir bölümünde rekabeti
kısıtlayacağı ve bu durumun pazara yeni girişleri durduracağı ve pazarda rekabet
olmayacağı için diğer havayolu şirketleri ile tüketicileri olumsuz etkileyeceği
değerlendirmesi yapılmıştır. Yapılan bu değerlendi rmeler sonucunda Kurul tarafından
anılan sözleşmeye bireysel muafiyet verilemeyeceğine karar verilmiştir.
G.6. Değerlendirme
G.6.1.4054 Sayılı Kanun’un 4. Maddesi Kapsamında Değerlendirme
(23) 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ’un (4054 sayılı Kanun) “Rekabeti
Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar” başlıklı 4. maddesi, belirli bir mal veya
hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da
kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut d oğurabilecek nitelikte olan
teşebbüsler arası anlaşmaların, uyumlu eylemlerin ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar
ve eylemlerinin hukuka aykırı ve yasak olduğunu hükme bağlamıştır.
21-24/282-126
9/19
(24) SÖZLEŞME’nin 32. maddesi uyarınca ; THY, istisnai uçuşlar 14 ile uzun mesa feli
uçuşlar15 haricindeki tüm yurt içi ve yurt dışı uçuşları ile charter uçuşları için
SÖZLEŞME’de yer alan ikram hizmetlerini ve ürünlerini münhasıran TDC’den temin
edeceğini taahhüt e tmektedir. Dolayısıyla bildirime konu SÖZLEŞME, içerdiği rekabet
etmeme yükümlülüğü nedeniyle 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamındadır.
G.6.2.2002/2 sayılı Tebliğ Kapsamında Değerlendirme
(25) 4054 sayılı Kanun’un “Muafiyet” başlıklı 5. ma ddesinde Kurula, belirli koşulları taşıyan
anlaşma türlerini 4. madde hükümlerinin uygulamasından grup olarak muaf tutan ve söz
konusu koşulları belirleyen tebliğler çıkarma yetkisi verilmiş bulunmaktadır. Bu yetkiye
dayanılarak çıkarılan 2002/2 sayılı Tebliğ’in 2. maddesinde üretim ve dağıtım zincirinin
farklı seviyelerinden faaliyet gösteren iki ya da daha fazla teşebbüs arasında belirli mal
veya hizmetin alımı, satımı veya yeniden satımı amacıyla yapılan anlaşmalar “dikey
anlaşma” olarak tanımlanmaktadır. Bu tanım doğrultusunda, THY ile TDC arasında
akdedilen bild irime konu SÖZLEŞME’nin 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında bir dikey
anlaşma olduğu anlaşılmaktadır.
(26) Tebliğ’in 2. maddesinin ikinci fıkrasında ise Tebliğ ile sağlanan muafiyetin, sağlayıcının
dikey anlaşma konusu mal veya hizmetleri sağladığı ilgili pazardaki pazar payının %40’ı
aşmaması durumunda uygulanacağı hükme bağlanmıştır. Bu çerçevede öncelikle,
TDC’nin ilgili ürün pazarlarındaki pazar payına bakılması gerekmektedir. Aşağıdaki
tabloda TDC’nin Türkiye geneli ve havalimanı bazında olmak üzere son üç yıla ait pazar
paylarına yer verilmektedir.
Tablo 2-TDC’nin Uçak İçi İkram Hizmetleri Pazarındaki Pazar Payı
Havalimanları Pazar Payı (%)
2016 2017 2018 2019 2020
İstanbul (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Sabiha Gökçen (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Esenboğa (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Antalya (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Adnan Menderes (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Adana (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Bodrum (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Dalaman (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Trabzon (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Türkiye Ortalaması (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Kaynak: Cevabi Yazı
(27) Tablo 2’den görüldüğü üzere, SÖZLEŞME’ye konu ürünler dikkate alınarak belirlenen
pazarlarda TDC’nin pazar payı %40’ın üstündedir. Dolayısıyla SÖZLEŞME’nin 2002/2
sayılı Tebliğ kapsamında grup muafiyetinden yararlanamayacağı görülmektedir.
SÖZLEŞME’ye 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesi kapsamında bireysel muafiyet tanınıp
tanınamayacağının değerlendirilmesi gerekmektedir.
G.6.3.4054 sayılı Kanun’un 5. Maddesi Kapsamında Değerlendirme
(28) 4054 sayılı Kanun’un “Muafiyet” başlıklı 5. maddesine göre Kurul, bu maddede belirtilen
koşulların tamamının varlığı halinde teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve
teşebbüs birlikleri kararlarının 4 . madde hükümlerinin uy gulanmasından muaf
tutulmasına karar verebilmektedir. Bu koşullar 5. maddenin birinci fıkrasında:
14 İstisnai uçuşlar yurtdışında bir gece kalınmasını gerektirecek sekiz saatin altındaki uçuşları
kapsamaktadır.
15 Uzun mesafeli uçuşlar, uçuş süresi sekiz saatin üzerindeki uçuşları kapsamaktadır.
21-24/282-126
10/19
a. Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
b. Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
c. İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
d. Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan
fazla sınırlanmaması
şeklinde sayılmıştır. Bu çerçevede başvuru konusu SÖZLEŞME ile ilgili olarak 4054
sayılı Kanun’un 5 . maddesi kapsamında yapılan bireysel muafiyet değerlendirm esine
aşağıda yer verilmektedir.
a) Malların Üretim veya Dağıtımı i le Hizmetlerin Sunulmasında Yeni Gelişme ve
İyileşmelerin ya da Ekonomik veya Teknik Gelişmenin Sağlanması
(29) Havayolları tarafından sunulan uçak içi ikram hizmetlerinin; tarife, frekans ve filo yaşı
gibi çeşitli hususlarla birlikte yolcuların belirli bir havayolu şirketini tercih etmelerinde
önem arz eden faktörlerden biri olması, yolculara sunulan uçak içi ikram hizmetleri
alanında da belirli bir kalite standardın da hizmet sunulması ve bu hizmeti n her uçuşta
tutarlı ve devamlı olarak sağlamasının sektörde önem arz et tiği görülmektedir. THY
yetkilileri ile yapılan çevrimiçi toplantıda TDC’nin özellikle pandemi sürecinde
uluslararası kurallar gereği getirilen hijyen kriterleri dikkate alındığında bu kriterlere
uyum için hızlı çözümler bulduğu, münhasırlık güvencesi altında yapılacak yatırımlar
sayesinde (İstanbul Havalimanındaki tesis yatırımı) bu ve diğer faydaların daha da
belirginleşebileceği belirtilmiştir. Ayrıca bu sayede yolcu başına düşen maliyetlerin de
azalacak olması gibi gerekçelerle SÖZLEŞME’nin, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin
birinci fıkrasının (a) bendinde sayılan koşulları sağlayabilecek bir dikey anlaşma olduğu
değerlendirilmektedir.
b) Tüketicinin Yarar Sağlaması
(30) 4054 sayılı Kanun’un 4 . maddesi anlamında rekabeti sınırlayıcı etkileri olan bir
anlaşmanın muafiyet alabilmesi için tüketicinin ekonomik gelişmeden yarar sağlaması
ve ortaya çıkacak faydadan adil bir pay alması bir diğer koşuldur. Tüketiciye yansıyacak
yararlar kapsamında; fiyatlarda sağlanacak düşüş, kalit enin ve ürün çeşitliliğinin
artırılması, mal veya hizmet arzında devamlılığın sağlanması gibi hususlar sayılabilir.
Taraflarca SÖZLEŞME’nin yürürlüğe girmesi akabinde, maliyet etkinlikleri sayesinde
havayollarının ikram bütçelerinin ve yolcu başına düşen maliyetin azalması ve bu farkın
nihai olarak tüketiciler lehine yansıtılması suretiyle bir kazanım yaratılacağı ifade
edilmektedir. Ayrıca yolcuların uçak içi ikram hizmetini belli bir standartta düzenli bir
şekilde alabilecek olması bu bağlamda değerlendirilmesi gereken bir diğer husust ur.
Dolayısıyla SÖZLEŞME ile ortaya çıkacak maliyet etkinlikleri sonucunda fiyatlara
yansıtılacak düşüş ile tüketicilere sunulacak ürün ve hizmetlerin iyileştirilmesi ve
çeşitlendirilmesinin 4054 sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde
yer alan tüketici faydası kriterini sağladığı değerlendirilmektedir.
c) İlgili Piyasanın Önemli Bir Bölümünde Rekabetin Ortadan Kalkmaması
(31) 4054 sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde yer alan, muafiyet
kararı verilebilmesinde aranan olumsuz koşul gereğince, muafiyete konu anlaşma ilgili
piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin or tadan kalkmasına neden olmamalıdır.
Muafiyetin Genel Esaslarına İlişkin Kılavuzun 63. paragrafında da değinildiği üzere, bu
değerlendirme yapılırken dikkate alınması gereken başlıca hususlar; pazarda
hâlihazırda giriş engellerinin olup olmadığı, hâkim durumda olan bir teşebbüsün bulunup
21-24/282-126
11/19
bulunmadığı, dikey anlaşmalar aracılığıyla giriş engeli yaratılıp yaratılmadığı, tüketici
tercihlerinin ne ölçüde kısıtlandığı ve pazarın yapısı olarak sıralanabilir.
(32) Tarafların söz konusu koşula ilişkin yapmış olduğu açıklamada;
- SÖZLEŞME’nin, ilgili pazarın herhangi bir bölümünde rekabetin ortadan
kalkmasına neden olma dığı v e ilgili pazarlardaki potansiyel ve fiili rekabetin
sürdürülebilirliğine engel teşkil etmediği,
- Münhasırlık hükmü nün planlanan yatırımların yapılabilmesi ve bu yatırımlara
bağlı olarak ortaya çıkacak faydaların tüketiciye yansıtılabilmesi açısından elzem
olduğu, münhasırlık hükmünün mevcut haliyle hüküm doğu rmaması halinde bu
yatırımların gerçekleştirilmesinin mümkün olmayacağı; bu durumda hem THY’nin
hem de TDC ’nin rekabetçi güçl erini önemli derecede kaybedeceği ve ortaya
çıkması öngörülen sinerji ve tüketici faydalarının söz konusu olamayacağı,
- Havayolu ile taşımacılık pazarı ve bununla bağlantılı pazarların doygunluktan çok
uzak pazarlar olduğu, her sene tüm dünyada yolcu ve sefer sayısında rekorlar
kırıldığı ve havayolu ile taşımacılığın her geçen gün halk tabanlarına daha da çok
yayıldığı,
- Havayolu şirketleri arasında son derece yoğun bir yatay rekabetin bulunduğu ve
havayolu şirketlerinin ikram hizmetleri şirketlerinin güçlerini kısıtlayıcı alıcı
güçlerinin bulunduğu, h avayolu taşımacılığındaki oyuncu sayısı ve rekab etin
yoğunluğu düşünüldüğünde, SÖ ZLEŞME’nin pazarın önemli bir bölümündeki
rekabeti sınırlaması nın imkânsız ol duğu ve böylece söz konusu koşul un
sağlandığı,
- SÖZLEŞME kapsamındaki münhasırlı ğın; tek taraflı olarak düzenl endiği,
THY'nin tüm uçuşları nı dahi içermediği, THY istisnai ve uzun mesafeli uçuşlar
haricinde ikram hizmetleri ile ürünlerini münhasıran TDC'den temin
edebilecekken, TDC'nin piyasadaki diğer yerli/yabancı oyunculara hizmet
sunmasının hiç bir şekilde kısıtlanma dığı, d iğer bir ifadeyle, TDC ’nin diğer
havayolları ile var olan düzeylerde mevcut düzenlemelerini devam ettirebilece ği
ve müşteri portföyüne yeni havayollarını katabileceği,
- Ek olarak, SÖZLEŞME kapsamında ilgili pazarda farklı havayolları ile ikram
firmaları arasında farklı işbirlikleri kurulmasını engelleyici veya sınırlayıcı
herhangi bir unsurun bulunmadığı,
- Her ikram firmasının, hizmet sunma kapasitesi kapsamında dilediği havayolu ile
ticari mutabakata varabileceği, özellikle İstanbul Havalimanı'nın yapımı ve açılışı
ile birlikte, Atatürk Havalimanı'nda söz konusu olan kısıtlı yer sorununun,
kapasite artışıyla bertaraf edilmesi sayesinde, piyasada faaliyet gösteren ve/veya
piyasaya giriş yapmak isteyen potansiyel ikram firmaları nın, ikinci ve üçüncü
fazların tamamlanmasıyla hem artan kapasiteden yararlanabileceği h em de
İstanbul Havalimanı'nın tam kapasite ile açılışıyla birlikte Türkiye'de faaliyet
gösteren/gösterecek yabancı havayollarına hizmet sunma imkânı bulabileceği
hususları belirtilmiştir.
(33) SÖZLEŞME taraflarının pazardaki konumları incelendiğinde Tablo-2’den görüleceği
üzere TDC’nin uçak içi ikram hizmetleri pazarında 2020 yılında %(…..)’lik paya sahip
olduğu anlaşılmaktadır. TDC’nin uçak içi ikram hizmetleri pazarında iki rakibi
bulunmaktadır. Bunlardan SANCAK’ın payı 2019 yılında % (…..), 2020 yılında %(…..),
LSG’nin payı ise 2019 yılında %(…..), 2020 yılında %(…..)’dir.
21-24/282-126
12/19
(34) TDC’nin İstanbul, Ankara, Antalya, İzmir, Bodrum, Trabzon, Muğla ve Adana’da bulunan
havalimanlarında toplam dokuz üretim tesisi yer almakta 16 ve bu tesislerde günlük
ortalama (…..) adet yemek üretilmektedir. TDC’nin ikram hizmetlerinden elde ettiği
gelirlerin havalimanı bazında dağılımına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir:
Tablo 3- TDC’nin İkram Faaliyetine İlişkin Toplam Satış Tutarının Tesis Bazında Dağılımı
Havalimanları Satış Tutarı (Milyon TL)
2018 2019 2020
İstanbul (…..) (…..) (…..)
İstanbul Atatürk (…..) (…..) (…..)
Sabiha Gökçen (…..) (…..) (…..)
Esenboğa (…..) (…..) (…..)
Antalya (…..) (…..) (…..)
Adnan Menderes (…..) (…..) (…..)
Adana (…..) (…..) (…..)
Bodrum (…..) (…..) (…..)
Dalaman (…..) (…..) (…..)
Trabzon (…..) (…..) (…..)
Toplam Satış Tutarı (…..) (…..) (…..)
Kaynak: Cevabi Yazı
(35) Yukarıdaki tablo incelendiğinde, TDC’nin elde ettiği satış gelirlerinin büyük oranda (2020
yılı için %(…..)) İstanbul Atatürk havalimanındaki tesisten yapılan satışlardan oluştuğu
görülmektedir. Bu durumun, cevabi yazılarda da açıklandığı üzere, iç hat uçuşlarında ve
7-8 saate kadar olan dış hat uçuşlarında çıkış istasyonund an gidiş -dönüş yükleme
yapılmasının ve İstanbul’un THY için merkez (home-base) havalimanı olmasının bir
sonucu olarak ortaya çıktığı değerlendirilmektedir.
(36) TDC, Türkiye’de THY, Singapur Havayolları, Etihad, PEGASUS gibi havayollarının da
bulunduğu yaklaşık 60 havayoluna hizmet vermektedir. TDC’nin yukarıdaki tabloda
detaylarına yer verilen toplam satış tutarlarının içindeki THY alımlarının oranına ise
aşağıdaki tabloda yer verilmektedir.
Tablo 4- TDC’nin Satışları İçinde THY Alımlarının Oranı (%)
2018 2019 2020
İstanbul (…..) (…..) (…..)
İstanbul Atatürk (…..) (…..) (…..)
Sabiha Gökçen (…..) (…..) (…..)
Esenboğa (…..) (…..) (…..)
Antalya (…..) (…..) (…..)
Adnan Menderes (…..) (…..) (…..)
Adana (…..) (…..) (…..)
Bodrum (…..) (…..) (…..)
Dalaman (…..) (…..) (…..)
Trabzon (…..) (…..) (…..)
Toplam Satışa Oranı (…..) (…..) (…..)
Kaynak: Dosya kapsamındaki verilerden hesaplanmıştır.
(37) TDC’nin 2018-2019 yıllarında toplam satış hacminin yaklaşık %(…..)’sı THY’ye
yapılırken bu oranın 2020 yılında %(…..)’e gerilediği görülmektedir. Yukarıdaki tablodan
görüleceği üzere TDC satışlarının büyük kısmının THY’ye gerçekleştirildiği ve bu
durumun THY’nin pazardaki konumuna bağlı olarak TDC’nin pazar payının yüksek
olmasına neden olduğu değerlendirilmektedir.
16 Söz konusu tesislerin tamamı SÖZLEŞME kapsamında münhasırlık talep edilen havalimanlarında
bulunmaktadır. Bununla birlikte söz konusu havalimanlarından İstanbul, Sabiha Gökçen, Bodrum, Adana
ve Trabzon havalimanlarında TDC lounge hizmeti de sunmaktadır.
21-24/282-126
13/19
(38) Bu kapsamda SÖZLEŞME’nin diğer ta rafı THY’nin pazardaki konumuna bakıldığında
THY’nin havayolu ile yolcu taşımacılığı pazarında güçlü bir konumda bulunduğu
görülmektedir. THY’nin söz konusu pazarda dört büyük rakibi vardır. THY ve rakiplerinin
yolcu sayısı bazında pazar paylarına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir:
Tablo 5-THY ve Rakiplerinin Yolcu Sayısı Bazında Pazar Payı (%)
İç Hat Pazar Payı Dış Hat Pazar Payı
2019 2020 2019 2020
THY (…..) (…..) (…..) (…..)
PEGASUS (…..) (…..) (…..) (…..)
GÜNEŞ EXPRESS (…..) (…..) (…..) (…..)
Onur Air (…..) (…..) (…..) (…..)
Atlasjet (…..) (…..) (…..) (…..)
Kaynak: Cevabi Yazı
(39) TDC satışlarının büyük oranda THY’ye yapılıyor olmasının bir diğer nedeni ise THY’nin
rakiplerinin düşük maliyetli iş modelini benimseyerek THY’nin aksine uçak içi ikramlarını
ücretsiz değil ücretli sunmalarıdır . Bu no ktada uçak içi ikram hizmetlerinin havayolu
taşımacılığı ile olan ilişkisine ve sunulan hizmetlerin detayları ile sektörde yapılan
anlaşmaların özelliklerine yer vermek faydalı olacaktır.
(40) Havayolu ile yolcu taşımacılığında bir türev pazar olarak tanımlanabilecek olan uçak içi
ikram hizmetleri, havayolu şirketlerinin kendilerini rakiplerinden farklı konumlandırmak
amacıyla yeni ve kaliteli hizmetler sunarak müşteri memnuniyeti kazanmayı ve m üşteri
sadakati oluşturmayı hedefledikleri bir araç haline gelmiştir. Bu doğrultuda hava yolu
şirketleri müşterilerine kabin-içi servis tatminini ve deneyimini en iyi şekilde sunmak için
bu alanda yeni ürün ve konsept geliştirerek rekabet avantajı oluşturm ayı
hedeflemektedirler. Bildirim Formundan elde edilen bilgilere göre havayollarına sunulan
ikram hizmetleri, standart ikram hizmetlerinden ayrışmaktadır. Uçaklarda sunulan
yemekler uçuştan yaklaşık 18-24 saat önce üretilmeye başlayıp, yarı pişirilme sürecinin
ardından soğuk zincirle korunarak uçaklara yüklenmekte ve uçakta ikinci kez ısıtılarak
yolculara sunulmaktadır. Tüm bu akış içerisinde yemeklerin doğru ısı, tat ve kıvamda
sunulabilmesi için detaylı bir planlama ve lojistik süreç gerekmektedir. Öyle ki bu
süreçlerde gecikme meydana gelmesi uçuşun zamanında yapılamamasını ve tüm
operasyonun aksamasını beraberinde getirmektedir.
(41) Havayolu ile yolcu taşımacılığı pazarında hizmet kalitesinin süreklilik arz edecek şekilde
belirli bir seviye de ve standartta tutulmak zorunda olması havayolu firmalarının
çalıştıkları ikram hizmeti sağlayıcıları ile belirli sürelerde ve şartlarda münhasıran
çalışmasını önemli hale getirebilmektedir. Zira uçak içi ikram hizmetleri yalnızca yiyecek
ve içeceklerin havayolu şirketlerine satışını değil yiyecek ve içeceklerin hazırlanması,
bu ürünlerin uçaklara yüklenmesi ve boşaltılması dâhil bir takım ek hizmetleri de
içermektedir. Tüm bu süreçleri her havayolu şirketi için ayrı ayrı belirleyip hızlı ve güvenli
bir şekilde yerine getirmek ikram hizmeti sağlayıcıları açısından belirli bir know -how
gerektirmektedir.
(42) Sunulan hizmetlerin kalite standardı, sürekliliği ve yeknesaklığının dışında h avayolu
şirketleri ile uçak içi ikram hizmeti sağlayıcıları arasında yapılan anlaşma ları etkileyen
bir diğer unsur ise havayolu şirketinin merkezi ile veya diğer bir deyişle ana üssü (home
base) ile ilgilidir. LSG tarafından gönderilen cevabi yazıda, ikram hizmeti sağlayıcıları
ile havayolu şirketleri arasında havayolu şirketinin merkez dışı bölgeler inde yapılan
münhasırlık anlaşmaları kapsamında belirlenen sürenin genellikle 3 ila 5 yıl arasında
değiştiği ancak ha vayolu şirketinin merkezinde yapılan anlaşmalarda bu sürenin
taraflarca 7 ila 10 yıl arasında belirlenebildiği ifade edilmiştir. Anlaşma sürelerinin
21-24/282-126
14/19
merkez ve merkez dışı bölgeler arasında bu ölçüde farklılık göstermesinin ana
nedeninin ise havayolu şirket inin merkezinde sahip olduğu konum nedeniyle yüksek
hacimli taleplerin karşılanabilmesi için ikram hizmeti sağlayıcısının yeni bir tesis yatırımı
yapma zorunluluğu nun bulunması olduğu belirtilmiştir. Dosya kapsamında, DOCO
AG’nin Londra Heathrow Havalimanı ’nda British Airways ile ve ayrıca Madrid-Barajas
Havalimanı’nda Iberia ile akdettiği uçak içi ikram hizmetleri sözleşmelerinin 10’ar yıllık
münhasırlık hükümleri içerdiği bilgisi verilmiştir.
(43) Burada belirtilmesi gereken bir diğer husus, yeni İstanbul Hava limanı’nın faaliyete
geçmesi sebebiyle TDC tarafından uçak içi ikram hizmeti sunulabilmesi için gerekli ünite
ve tesis yatırımları nın yapılması zorunluluğudur. Tarafların sunmuş olduğu belgeler
incelendiğinde yeni ünite ve tesis yatırımı için (…..) ABD Doları tutarında bir bütçe
öngörüldüğü anlaşılmaktadır. Söz konusu yatırımın finansal detaylar ına ilişkin olarak
gönderilen cevabi yazıda, THY gibi büyük filoya sahip bir havayolu şirketine sunulacak
ikram hizmetinin altyapı yatırımı gerektirmesi neden iyle İ stanbul Havalimanı’nda
hâlihazırda yaklaşık (…..) ABD Doları değerinde bir uydu ünite yatırımının
tamamlandığı, söz konusu SÖZLEŞMEYE bireysel muafiyet verilmesi halinde ilgili
yatırıma ilaveten en az (…..) ABD Doları değerinde bir ana ünite yatırımı planlandığı,
ayrıca tüm ünitelerin devamının sağlanması için iyileştirme ve geliştirme çalışmaları
kapsamında yıllık ortalama (…..) ABD Doları değerinde ilave yatırımların yapılmasın ın
öngörüldüğü ifade edilmiştir.
(44) Yapılacak yatırımlardan beklenen gelire ve yatırımların amorti süresine ilişkin yapılan
açıklamalara ve projeksiyonlara aşağıda yer verilmektedir:
Senaryo-1 (Covid-19 öncesi):
(…..TİCARİ SIR…..)
Senaryo-2 (Covid-19 sonrası):
(…..TİCARİ SIR…..)
(45) TDC tarafından yapılan açıklamalarda;
İlgili analizlerin Covid -19 öncesi (Senayo-1) ve sonrası (Senaryo-2) için ayrıca
sunulduğu,
Münhasırlığın 15 yerine 10 yıl olarak verilmesi halinde Senaryo-1’de münhasırlık
bulunan her sene (…..) bu değerin (…..) hala negatif olduğu ve (…..) sonra
pozitife geçtiği,
Senaryo-2 (Covid öncesi) durumunda ise TDC’nin (…..) sonra pozitif değerlere
geçeceği varsayıldığından münhasırlık süresinin 15 yıl olarak öngörüldüğü
ifade edilmiştir.
(46) Bildirim konusu SÖZLEŞME’de sağlayıcı konumunda bulunan TDC’nin uçak içi ikram
hizmetleri pazarındaki pazar payının yaklaşık % (…..) olması ve THY’nin havayolu ile
yolcu taşımacılığı pazarında yurt içi yolcu taşımacılığında yaklaşık %(…..), dış hat yolcu
taşımacılığında ise yaklaşık %(…..) pazar payına sahip olması sebebiyle,
21-24/282-126
15/19
SÖZLEŞME’de yer alan münhasırlık hükmünün uçak içi ikram hizmetleri pazarında
rekabeti olumsuz yönde etkileyebileceği endişesi ortaya çıkmaktadır. Bununla birlikte
pazardaki konumu dikkate alındığında THY hangi firma ile tedarik sözleşmesi kurarsa o
firmanın pazarda lider hale gelmesi kaçınılmaz olmaktadır. Buradan hareketle piyasada
bir nevi “pazar için rekabet” dinamiğinin işlediğini ve bu durumun havalimanı bazında
gerçekleştiğini söylemek mümkün olacaktır. Ayrıca tüm fazları tamamlandığında 200
milyon yol cu kapasitesine sahip olacak İstanbul Havalimanı’nın faaliyete geçmesi
sebebiyle ilerleyen yıllarda Türkiye’de havayolu ile yolcu taşımacılığı pazarının bu
havalimanının etkisiyle büyüyeceği, dolayısıyla pazarın doygunluğa ulaşmadığı ve buna
bağlı olarak uçak içi ikram hizmetleri pazarının da genişleyeceği değerlendirilmektedir.
(47) Ayrıca TDC tarafından yapılacak yatırımların ölçek ekonomisinden faydalanarak etkinlik
kazanımı sağlayacağı ve bu etkinlik kazanımının nihai anlamda THY’nin yolcu başına
maliyetlerinde azalma sağlayabileceği değerlendirilmektedir.
(48) Bununla birlikte inceleme konusu SÖZLEŞME kapsamında yer alan İstanbul Havalimanı
dışındaki diğer havalimanlarında hâlihazırda TDC üretim tesisi bulunmaktadır 17. TDC’nin İstanbul dışındaki havalimanlarında bulunan tesislerinin karlılık bilgisine ise
aşağıdaki tabloda yer verilmektedir.
Tablo 6- TDC Üretim Tesislerinin Kar-Zarar Oranı (%)
Havalimanları 2017 2018 2019 2020
Sabiha Gökçen (…..) (…..) (…..) (…..)
Esenboğa (…..) (…..) (…..) (…..)
Antalya (…..) (…..) (…..) (…..)
Adnan Menderes (…..) (…..) (…..) (…..)
Adana (…..) (…..) (…..) (…..)
Bodrum (…..) (…..) (…..) (…..)
Dalaman (…..) (…..) (…..) (…..)
Trabzon (…..) (…..) (…..) (…..)
Kaynak: Cevabi Yazı
(49) Yukarıdaki tablo incelendiğinde TDC’nin 2020 yılında Covid -19 salgınıyla birlikte (…..)
ve (…..) dışındaki organizasyonlardan zarar ettiği görülmektedir. Ancak önceki yıllarda
sürekli zarar ettiği (…..) havalimanı dışında ((…..) ve (…..)) diğer havalimanlarında karlı
çalıştığı dönemlerin ağırlıkta olduğu görülmektedir.
(50) THY ile 12.04.2021 tarihinde yapılan toplantıda, havayolu ile yolcu taşımacılığı
sektörünün dünya çapında yaşanan Covid-19 salgını sebebiyle gündeme gelen seyahat
yasaklarından ve kısıtlam alarından en çok etkilenen sektör olduğu ve bu
olumsuzluklardan THY’nin de kaçınılmaz olarak etkilendiği, THY’nin iş modelindeki
ikram hizmetlerinin kalitesinin, kendini rakiplerinden ayrıştıran en önemli unsurlardan biri
olduğu ve ikram hizmetlerin in tedarik sürecinde yaşanacak aksaklıkların ve kalite
sorunlarının müşteri sadakati bakımından göze alınamayacağı, THY’nin karşılaşmış
olduğu talebin büyüklüğü nedeniyle THY’nin ikram hizmetleri sağlayıcısı ile münhasıran
çalışmasının bir tercih değil zorun luluk olduğu ve her ne kadar Covid -19 sebebiyle
hizmet verilen yolcu sayısında azalma yaşansa da yılda yaklaşık 80 milyon yolcuya
hizmet veren THY’nin talebini karşılayacak kapasiteye sahip ikram hizmeti
sağlayıcısının Türkiye’de bulunmadığı ve dünya çapında dâhi bu kapsamda teşebbüsün
sayılı olduğu, az sayıdaki bu sağlayıcılarla yapılan görüşmeler sonucunda da İstanbul
Havalimanı’nda yapılacak yeni tesis yatırımının büyüklüğü nedeniyle yalnızca TDC ile
anlaşmaya varılabildiği, Covid -19’un sebep olduğu öngö rülemezlik ve belirsizlik
17 İstanbul/Sabiha Gökçen, Adana, Ankara/Esenboğa, İzmir/Adnan Menderes, Bodrum/Milas, Antalya,
Dalaman ve Trabzon Havalimanları.
21-24/282-126
16/19
nedeniyle mevcut durumda bu büyüklükte yatırım yapabilecek kapasiteye sahip ve
ikram hizmetleri konusunda bilgi birikimi ve know-how’ı bünyesinde barındıran başka bir
teşebbüs ile anlaşma yapılmasının mümkün olmadığı, TDC tarafınd an yapılacak
yatırımın THY’nin talebinin karşılanması bakımından elzem olduğu ve hâlihazırda
Covid-19 salgını sebebiyle finansal açıdan çeşitli zorlukların yaşandığı havayolu
sektöründe THY açısından ikram hizmetlerinin tedarik sürecinde yaşanacak
aksaklıkların Covid -19 salgınının getirmiş olduğu tüm olumsuzluklara ve yüklere
eklenerek THY’nin operasyon süreçlerinde aksamalara yol açacağı ifade edilmiştir.
Diğer yandan TDC ile 2008 yılından beri çalışıldığı düşünüldüğünde bu süreçte tedarikçi
değişiminin kendileri için önemli riskler barındırabileceği belirtilmiştir.
(51) Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz’un 115. paragrafında, ilgili piyasanın önemli bir
bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması koşulunun, pazar gücü ve bu güce bağlı
olarak söz konusu anlaşmaların pazardaki etkisi ile yakından ilgili olduğu belirtilmiştir.
Bir teşebbüsün pazar gücünün yüksek olması sebebiyle hissedilir derecede rekabeti
bozucu etkileri olan bir dikey sınırlamanın kural olarak muafiyet alamayacağı ifade
edilmesine karşın; ilişkiye ö zgü yatırımın korunması, mal veya hizmetin sağlanması
veya esaslı bir know -how transferinin gerekli olması gibi objektif haklı gerekçelerin
bulunmasının bu genel kuralın istisnaları olabileceği değerlendirilmiştir.
(52) Dikey Anlaşmalara İliş kin Kılavuz’un 88. paragrafında ise, anlaşma ile doğrudan
bağlantılı olan ve üretici, dağıtıcı veya sağlayıcının müşteriye özgü yatırım yapmak
zorunda olduğu, kısa dönemde kendi maliyetini karşılaması mümkün olmayan ve
anlaşmanın bir tarafına yük getiren türde yatırımların bulunması durumunda vazgeçme
probleminin çözümü için yatırımların geri döndürülebilmesini temin etmek amacıyla bazı
dikey kısıtlamaların getirilebileceği belirtilmiştir.
(53) İncelenen sektörde ikram hizmeti sağlayıcıları ile hav ayolu şirketleri arasında yapılan
anlaşmalara, sağlayıcının yapmış olduğu veya yapacağı yatırımların geri dönüşünü
teminat altına almak amacıyla genellikle “ yolcu garantisi ” veya “ münhasırlık” olmak
üzere iki tür kısıtlama getirilebilmektedir.
(54) Yolcu garantisi yönteminde, havayolu şirket i uçak içi ikram hizmeti sağlayı cısına
minimum yolcu adedi taahhüdünde bulunmak suretiyle hizmet sağlayıcısının
yatırımlarının karşılığını alabilmesi için gereken yolcu başına geliri teminat altına
almaktadır. Söz konusu yöntem ikram hizmeti sağlayıcısı bak ımından daha avantajlı
olmakla birlikte, bu yöntemde havayolu şirketleri uçak doluluk oranlarının düştüğü
seferlere ilişkin zararı tek başına üstlenmektedir. Münhasırlık yönteminde ise, belirli bir
süre için ilgili havayolu şir keti uçak içi ikram hizmetini münhasıran anlaşma tarafı
sağlayıcıdan almaktadır. Bu yöntemde ilgili ikram hizmeti sağlayıcısı havayolu şirketi ile
birlikte doluluk oranlarından kaynaklı her türlü zarara ortak olmaktadır.
(55) Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz’un 121. paragrafında; sağlayıcının, yapacağı yatırımın
karşılığını alamayacağını düşünmesinden ötürü y atırım yapmaktan vazgeçeceği
hususuna işaret eden vazgeçme probleminin çözümü için alıcı üzerine “rekabet etmeme
yükümlülüğü” veya “miktar sınırlaması ” getirilebildiği belirtilmiştir. Ancak vazgeçme
probleminin ortaya çıkabilmesi için; i) yatırımın alıcıya özgü olması, ii) kısa zamanda
telafi edilemeyecek uzun dönemli yatırım olması, iii) yatırımın asimetrik olması, bir başka
deyişle sözleşmenin taraflarından birinin diğerine göre daha fazla yatırım yapmış olması
şartları aranmaktadır.
21-24/282-126
17/19
(56) Söz konusu koşulların sağlanıp sağlanmadığına bakıldığında; yatırımların TDC
tarafından yapılacak olması18, yatırımın pazarın geneline özgü olmaktan ziyade THY’nin
sahip olduğu satış hacmi sebebiyle büyük o randa THY’ye özgü olması ve yatırım
hacminin büyüklüğü nedeniyle de yatırımın geri dönüşünün kısa zamanda mümkün
olmamasının yukarıda sayılan koşulları sağladığı değerlendirilmektedir.
(57) Bu bağlamda söz konusu SÖZLEŞME’nin 4054 sayılı Kanun’nun 5. maddesinin birinci
fıkrasının (c) bendinde yer alan koşulu sağladığı kanaatine varılmıştır.
d) Rekabetin (a) ve (b) Bentlerindeki Amaçların Elde Edilmesi İçin Zorunlu
Olandan Fazla Sınırlanmaması
(58) Muafiyet şartlarının sonuncusunun karşılanabilmesi için; SÖZLEŞME’nin, taraflar
arasında kurulan ilişkiden beklenen faydaların sağlanabilmesi bakımından, rekabeti
zorunlu olandan daha fazla kısıtlamaması gerekmektedir.
(59) İstanbul H avalimanı THY’nin merkez î (home-base) havalimanı konumundadır. Hem
taraflardan hem de rakiplerden gönderilen cevabi yazılarda havayolu şirketlerinin
merkezî havalimanları özelinde ikram hizmetleri bakımından münhasırlık içeren
sözleşmeler imzaladıkları görülmektedir. Örneğin DOCO AG’nin Lond ra Heathrow
Havalimanı’nda British Airways ile 15.05.2020 tarihinde ve ayrıca Madrid -Barajas
Havalimanı’nda Iberia ile 01.02.2020 tarihinde akdettiği uçak içi ikram hizmetleri
sözleşmeleri 10’ar yıllık mün hasırlık hükümleri içermektedir. TDC’nin verdiği bi lgiler
kapsamında ise söz konusu iki havalimanında DOCO AG’nin pazar payının sırasıyla
%(…..) ve %(…..) olduğu görülmektedir.
(60) Bununla birlikte d osya konusu işlemde, havacılık sektörünün kendine has özellikleri
sebebiyle dünyada da uygulama imkânı bulan ve temelde havayolu şirketi ile ikram
hizmeti sağlayıcısı arasındaki vazgeçme problemine bir çözüm olarak getirilen
münhasırlık hükmünün TDC ve THY’nin pazardaki konumları itibar ıyla uçak içi ikram
hizmetleri pazarında; pazarın doygunluğa ulaşmaması, IST ve y apılacak yeni
havalimanı yatırımlarının etkisiyle ilgili ürün pazarlarının genişleme imkânı bulacak
olması, yatırımın ölçek ekonomilerinden kaynaklanan etkinlik kazanımlarına yol açacak
olması, yatırımın sağlayıcı tarafından THY’ye özgü yapılıyor olması ve yatırım hacminin
boyutu sebebiyle vazgeçme probleminin kaçınılmaz olarak ortaya çıkması ve yukarıda
detayları ile açıklanan Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz’un 115. paragrafında ifade
edilen objektif haklı gerekçenin var olması birlikte değerlendirildiği nde SÖZLEŞME’nin
4054 sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinde yer alan koşulu
sağladığı değerlendirilmektedir.
(61) Yukarıda yapılan tesp it ve değerlendirmeler ışığında başvuru konusu SÖZLEŞME’ye;
SÖZLEŞME konusu havalimanları özelinde 17.05.2019 tarihinden itibaren sözleşme
süresince (15 yıl) 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesi kapsamında bireysel muafiyet
tanınabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
18 TDC tarafından gönderilen 26.02.2021 tarih ve 15520 say ılı cevabi yazıda, söz konusu yatırımların
TDC tarafından yapılacağı ve THY’nin yapılacak yatırımlara herhangi bir katkısının olmayacağı ifade
edilmiştir.
21-24/282-126
18/19
(62) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
- Türk Hava Yolları A.O. ve THY DO &CO İkram Hizmetleri A.Ş. arasında
akdedilen “İkram Hizmetleri Sözleşmesi”nin 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara
ilişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nden yararlanamayacağına,
- Bununla birlikte, “İkram Hizmetleri Sözleşmesi”ne sözleşmenin imza tarihi olan
17.05.2019 tarihinden itibaren sözleşme süresince (15 yıl) bireysel muafiyet
tanınmasına
gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu
açık olmak üzere, OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.