Rekabet Kurumu Başkanlığından,
Dosya SAYI:
2016-4-19 (Önaraştırma)
Karar SAYI:
16-33/576-252
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
C. BAŞVURUDA
BULUNAN: Avrasya Deniz Taş. ve Tur. Hiz. İnş. San. ve Tic. A.Ş.
Temsilcisi: Av. Ömer ÖNÜT
Bağlarbaşı Nuhkuyusu Caddesi No: 229 D: 7, Üsküdar/İstanbul
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILANLAR: - İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Kemalpaşa Mahallesi 15 Temmuz Şehitler Cad. No: 5. 34134
Fatih/İstanbul
- Belbim Elektronik Para ve Ödeme Hiz. A.Ş.
Hava Limanı Karşısı İstanbul Dünya Ticaret Merkezi A3 Blok Kat:
2-3,34149 Yeşilköy/İstanbul
(1) E. DOSYA KONUSU: İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Belbim Elektronik Para ve
Ödeme Hiz. A.Ş. tarafından elektronik biletleme sistemi hizmet bedelinin aşırı bir
seviyeye çıkarılması suretiyle hâkim durumun kötüye kullanıldığı iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Kuruma yapılan başvuruda özetle;
- İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) tarafından, İstanbul ili sınırları içindeki toplu
taşıma sistemlerinde bilet entegrasyonunun sağlanması amacıyla 31.12.2006
tarihinde tüm resmi ve özel toplu taşıma aktörleri ile Bilet Entegrasyon Protokolü’nün
imzalandığı ve protokolün bugüne kadar yürürlükte olduğu,
- Protokol ile biletlerin belli bir standarda getirildiği, hak ediş raporlarının hazırlanması
ve İBB’ye sunulması görevinin, Belbim Elektronik Para ve Ödeme Hiz. A.Ş.
(BELBİM)’e verilmiş olduğu, söz konusu hak edişleri ödeme görevinin ise İBB’ye
verildiği, bu hizmet karşılığında BELBİM’e turnike başına aylık 130 kontör
ödenmesinin kararlaştırıldığı, sonradan 140 kontöre artırılan bu hizmet bedelinin
İBB’ye ödenmesine karar verildiği,
- İBB tarafından alınan 19.11.2015 tarihli ve 1931 sayılı kararla, toplu taşımada
kullanılan İstanbulkartın, 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat
Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun (6493
sayılı Kanun) uyarınca elektronik paraya dönüştürülmesine ve BELBİM tarafından
münhasıran işletilmesine karar verildiği, bunun üzerine BELBİM tarafından
01.03.2016 tarihli Üye İşyeri Sözleşmesi’nin imzalanmasının talep edildiği,
sözleşmenin imzalanmasını sağlamak amacıyla hak edişlerin ödenmeyeceği
yönünde tehditlerde bulunulduğu,
16-33/576-252
2/9
- İmzalanması talep edilen protokolün hizmet bedeline ilişkin olarak yeni kriterler
öngördüğü, bundan sonra hizmet bedeli olarak aylık hak ediş tutarının %1’inin ve
bu tutara ilişkin KDV’nin ödeneceği, bu miktarın bugüne kadar ödenmekte olan 140
kontörlük bedele oranla sözleşme tarafı olan taşıyıcılar bakımından maliyeti beş kat
artırdığı,
- Sistemde bulunan teşebbüslerin çok büyük yatırımlar yapmış olmaları nedeniyle
sözleşmeden çıkamayacakları ve BELBİM’in bu fahiş fiyatlara rağmen sözleşmeleri
imzalatabileceğini bildiği ve bu nedenle toplu taşıma aktörlerine yönelik
dayatmalarda bulunulduğu,
- Fahiş fiyatlar ve bu fiyata uyulmasına yönelik dayatmaların 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un (4054 sayılı Kanun) 6. maddesi uyarınca hâkim
durumun kötüye kullanılması hallerini teşkil ettiği
iddia edilmiş ve gereğinin yapılması talep edilmiştir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 11.04.2016 tarih ve 2412 sayı ile giren başvuru
üzerine hazırlanan 02.05.2016 tarihli, 2016-4-19/İİ sayılı İlk İnceleme Raporu, 11.05.2016
tarihli Rekabet Kurulu (Kurul) toplantısında görüşülmüş ve 16-16/274-M sayı ile
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca düzenlenen 12.07.2016
tarih ve 2016-4-19/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(4) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; BELBİM’in 4054 sayılı Kanun’u ihlal eder nitelikte
uygulamalarda bulunduğu yönünde bir bulguya ulaşılamadığı ve bu nedenle anılan
teşebbüs hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek bulunmadığı, başvurunun reddedilmesi gerektiği sonucuna ulaşıldığı ifade
edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. BELBİM Hakkında Bilgi
(5) Elektronik para kuruluşu olan BELBİM, İBB’nin bir iştiraki olup 1987 yılında her türlü
konuda üretim ve ticaret hizmetlerinde bulunmak üzere proje, bilgi işlem, elektronik,
elektromekanik gibi alanlarda İBB iştiraklerine, ilçe belediyelerine, diğer kamu ve özel
kurumlara hizmet vermek amacıyla kurulmuştur. BELBİM 2015 yılında; 6493 sayılı Kanun
hükümleri çerçevesinde gerekli değişiklikleri yaparak Bankacılık Denetleme ve
Düzenleme Kurumundan (BDDK) “Elektronik Para Kuruluşu” faaliyet izni almıştır. İBB
Meclisinin 19.11.2015 tarihli, 1931 sayılı kararı ile İstanbul toplu ulaşımında kullanılan
İstanbulkartın 6493 sayılı Kanun uyarınca elektronik paraya dönüştürülerek işletilmesi
hususunda yetkilendirilmiştir. Bu yetki çerçevesinde BELBİM de resmi ve özel piyasa
aktörleri ile üye işyeri protokolü imzalamıştır.
I.2. Sektöre İlişkin Bilgiler
(6) Önaraştırma, İstanbul ilinin toplu ulaşım sistemi ile ilgilidir. İstanbul’da ulaşım ağı; kara
taşımacılığı, deniz taşımacılığı ve raylı taşımacılık olmak üzere üç ana hattan
oluşmaktadır. Bu ağ içinde pek çok resmi ve özel kuruluş faaliyet göstermektedir.
(7) Başvuru sahibi Avrasya Deniz Taş. ve Tur. Hiz. İnş. San. ve Tic. A.Ş.’nin (DENTUR
AVRASYA), özel tekne/motor ile deniz yolu toplu taşıma faaliyeti gösteren teşebbüslerden
biridir. Özel tekne/motor ile toplu taşıma faaliyet gösteren diğer teşebbüsler ise TURYOL
S.S. Turizm ve Yolcu Deniz Taşıyıcılar Kooperatifi (TURYOL) ve S.S Mavi Marmara Deniz
Yolcu Eşya ve Turizm Motorlu Taşıyıcılar Kooperatifi’dir (MAVİ MARMARA). Deniz yolu
ile toplu taşıma faaliyeti gösteren İstanbul Şehir Hatları A.Ş. (ŞEHİR HATLARI), İBB’nin
bir iştirakidir. İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş. (İDO) ise 2011 yılı Haziran ayında İBB’nin
bünyesinden çıkarılarak özelleştirilmiştir. Aşağıdaki tabloda İstanbul’da toplu taşıma
araçlarının yolcu sayısı ve payları gösterilmektedir:
16-33/576-252
3/9
Tablo 1: İstanbul’da 2015 Yılı İtibarıyla Toplu Taşıma Araçlarının Yolcu Sayıları ve Payları
Toplu Taşıma Araçları Yolcu Sayısı (Kişi/Gün) Payı (%)
RAYLI-BANLİYÖ 2.299.040 17,85
KARAYOLU 9.956.747 77,30
DENİZYOLU (Toplam) 625.513 4,86
- İDO 209.453 1,63
- Şehir Hatları 271.735 2,11
- Özel Tekne/Motor1 144.325 1,12
TOPLAM 12.881.300 100,00
Kaynak: http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/istanbulda-toplu-ulasim/95
(8) İBB ve BELBİM, toplu taşımada kolaylık sağlamak adına 1995 yılında bütünleşik elektronik
bilet sistemi olan “AKBİL” (Akıllı Bilet ve Elektronik Ücret Toplama Sistemi) projesini
hayata geçirmiştir. Günümüzde ise bilişim teknolojilerinin gelişmesi ve yeni ihtiyaçlar
doğurması nedeniyle bu proje yerini İstanbulkart projesine bırakmıştır. Karayolunda
minibüs, taksi, taksi dolmuş hariç olmak üzere diğer bütün toplu taşıma araçlarında
kullanılabilen bu kart, ulaşım araçları arasında entegrasyonu sağlayarak iki araç
arasındaki geçişi kolaylaştırmakta ve tüketicinin zamandan tasarruf etmesini
sağlamaktadır. Ayrıca aktarmalarda indirim yapılması gibi uygulamalar da bu kartı cazip
kılmaktadır. Taşıma faaliyeti gerçekleştiren teşebbüsler bakımından ise kâğıt bilet kesme
ve bu iş için bir çalışan bulundurma gibi ek maliyetlerin olmadığı görülmektedir.
İstanbulkartın kullanılabildiği sistemler ve bu sistemlere ait araçlar aşağıdaki tabloda
sunulmaktadır:
Tablo 2: İstanbulkartın Kullanılabildiği Sistemler ve Bu Sistemlere Ait Araçlar
SİSTEM ARAÇ
İETT Otobüs, Çift Katlı Express, Nostaljik Tramvay, Metrobüs, Tünel
Özel Halk Otobüsleri Otobüs, Belde Otobüsü
İSTANBUL ULAŞIM Metro, Tramvay, Füniküler, Teleferik
İDO Deniz Otobüsleri, Sirkeci-Harem Araba Vapuru, Adalar Vapurları
ŞEHİR HATLARI İstanbul içi ve Adalar Vapurları
TCDD Marmaray
TURYOL, MAVİ MARMARA
VE DENTUR AVRASYA2
Eminönü - Kadıköy (METRO DURAĞI)
Eminönü - Üsküdar
Kadıköy (METRO DURAĞI) - Eminönü - Karaköy
Kadıköy 2 (ÇAYIRBAŞI) - Karaköy - Eminönü
Karaköy - Kadıköy (METRO)
Karaköy - Kadıköy 2 (ÇAYIRBAŞI)
Karaköy - Üsküdar
Üsküdar - Eminönü - Karaköy
Eminönü - Kadıköy 2 (ÇAYIRBAŞI)
Bakırköy - Eminönü
Eminönü – Bakırköy
Üsküdar - Beşiktaş
Üsküdar - Kabataş
Eminönü - Bebek
Kaynak: http://istanbulkart.iett.gov.tr/tr/istanbulkart/pages/anonim-kart/355
1 Başvuru sahibi DENTUR AVRASYA’nın dâhil olduğu grup.
2 Başvuru sahibinin içinde bulunduğu özel tekne/motor işletmecisi teşebbüslerin çalıştıkları hatlar ayrıntılı
olarak verilmiştir.
16-33/576-252
4/9
(9) BELBİM, ana faaliyet olarak İstanbul’un elektronik ücret toplama sistemine ait elektronik
cihazların kullanım raporlarını oluşturmakta, ulaşım hizmeti veren teşebbüslere ait hak
edişleri çıkarmakta, sistemin sağlıklı işlemesini sağlamaktadır. Bunun için3 sahadaki
20.000’e yakın cihaza gerektiğinde uzaktan program yüklenmekte, tarifeler
güncellenmekte, sahadaki cihazlar izlenmekte, arıza durumunda uzaktan ya da saha
ekipleri marifetiyle müdahale edilmekte, toplanan veriler işlenmekte, sistemle yaklaşık 20
milyon İstanbulkart kullanıcısına hizmet verilmektedir.
(10) Bu faaliyetlerin karşılığında BELBİM, ulaştırma hizmeti veren teşebbüslerle “Üye İşyeri
Sözleşmesi” imzalayarak üye işyerlerinden belli oranlarda komisyon almaktadır. Bu
komisyon oranları hizmet verilen araca ve ulaşım hattına/ağına göre farklılık
gösterebilmektedir.
I.3. İlgili Ürün Pazarı
(11) Başvuruya konu iddia İBB Meclisi kararı ile yetkilendirilen BELBİM’in ihraç ettiği e-para
niteliğindeki ödeme aracının, ulaşım hizmeti veren teşebbüslere ait çeşitli araçların biniş
ücretlerinin tahsilinde kullanıldığı sisteme ilişkindir. Söz konusu sistemde üye işyerlerinin
hak ediş bedelleri BELBİM tarafından hesaplanarak teşebbüse ödenmekte ve hizmet
maliyetleri de üye işyerlerinden tahsil edilmektedir. BELBİM tarafından sunulan hizmetler
toplu taşıma araçlarında kullanılan ve İstanbul Büyükşehir Belediyesinin geliştirdiği,
antenli temassız kart teknolojisine dayanan bir elektronik bilet4 (İstanbulkart) sistemine
ilişkindir. Dolayısıyla dosya kapsamında ilgili ürün pazarı; “İstanbul ilinde toplu taşıma
araçlarında kullanılan elektronik kart sistemi” olarak tanımlanmıştır.
I.4. İlgili Coğrafi Pazar
(12) Başvuru sahibi ve rakibi teşebbüsler ile hakkında inceleme yapılan BELBİM’in faaliyet
alanı İstanbul ilidir ve İstanbul ilinde toplu taşıma araçlarında kullanılan elektronik kart
sistemi de sadece İstanbul’da bulunan toplu taşıma araçlarında kullanılabilmektedir.
Ayrıca BELBİM’in İBB Meclisinin 19.11.2015 tarihli, 1931 sayılı kararı ile İstanbul toplu
ulaşımında kullanılan İstanbulkartın mevzuata uygun olarak dönüştürülmesi için
yetkilendirildiği göz önüne alındığında dosya kapsamında ilgili coğrafi pazar “İstanbul
Büyükşehir Belediyesi sınırları” olarak tanımlanmıştır.
I.5. Yapılan İnceleme ve Tespitler
I.5.1. Taraflardan Elde Edilen Bilgiler
I.5.1.1. BELBİM’den Elde Edilen Bilgi ve Belgeler
(13) 14.06.2016 tarihinde BELBİM Genel Müdürü (…..) ile yapılan görüşmede;
- BELBİM’in 1987 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve bağlı kuruluşlarına ve
iştiraklerine bilgi işlem hizmetleri gibi teknik hizmetler sunmak için kurulduğu,
- Kurulduğu tarihte kâğıt bilet kullanımının devam ettiği, henüz elektronik sistemin
mevcut olmadığı,
- Önceleri BELBİM’in İETT ile yapılan sözleşme çerçevesinde sadece teknik
hizmetler verdiği, bu nedenle teknik hizmet dışında kalan kart basım ve dağıtımı,
bayilik ve dolum hizmetleri, paraların insanlı ve insansız yükleme noktalarından
toplanması gibi işlemlerin İETT tarafından gerçekleştirildiği,
- Bu dönemde DENTUR AVRASYA’nın dâhil olduğu deniz motoru firmaları ile İETT
arasında yapılan anlaşma gereği, sistemin yaygınlaşması için, kart hizmet
bedellerinin düşük tutulduğu ve maliyetlerin altında kaldığı,
3 2015 yılı faaliyet raporu sf.18 (http://www.belbim.istanbul/kurumsal/bilgi-toplumu-hizmetleri/)
4 http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/Pages/istanbulkarttanitim.aspx
16-33/576-252
5/9
- İETT’nin bu açığı raylı sistemlerden aldığı yüksek komisyonlar ile çapraz
sübvansiyon yaparak kapattığı,
- Daha sonra sistemin elektronik para mevzuatı uyarınca işletilmek üzere BELBİM
tarafından devralındığı, bununla birlikte İETT’nin gerçekleştirdiği faaliyetlerin de
kendilerine geçtiği ve bu durumun maliyet artışına neden olduğu,
- Ayrıca yakın zamanda statü değişikliğine giden BELBİM’in, BDDK denetimine tabi
bir elektronik para kuruluşu haline geldiği, elektronik para kuruluşunun faaliyetlerini
düzenleyen 6493 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat uyarınca başta teknik sistemlerin
iyileştirilmesi, yedeklenmesi, ilave denetimler yapılması olmak üzere birçok yeni
yükümlülüğün getirildiği ve bu durumun ek maliyetlere neden olduğu,
- BELBİM’in Sayıştay denetimine tabi olması nedeniyle maliyetlerin altında daha fazla
hizmet vermesinin mümkün olmadığı,
- İstanbul’da toplu taşıma hizmeti veren diğer teşebbüslerin komisyon oranlarına
bakıldığında; İstanbul Metro A.Ş. için (…..), ŞEHİR HATLARI için (…..), İDO için
(…..) olarak belirlendiği, özel motor/tekne ile ulaşım hizmeti veren teşebbüsler
(DENTUR AVRASYA, TURYOL, MAVİ MARMARA) için bu oranın ise ilk başta (…..)
olmasının düşünüldüğü, ancak teşebbüsler ile yapılan görüşmeler neticesinde
(…..)’ye düşürüldüğü,
- Hâlihazırda özel motor/tekne ile ulaşım hizmeti veren teşebbüslerin kendi
gişelerinden nakit para karşılığı kendi biletlerini satabildiği ve İstanbulkart olmadan
da yolcu taşımacılığı yapabilecekleri,
ifade edilmiştir.
I.5.1.2. DENTUR AVRASYA’dan Elde Edilen Bilgi ve Belgeler
(14) 15.06.2016 tarihinde DENTUR AVRASYA'nın 2. Başkanı (…..) ile yapılan görüşmede;
- DENTUR AVRASYA'nın altı iskelede faaliyet gösterdiğini (ruhsatta yazan hatlar:
Üsküdar - Beşiktaş, Üsküdar - Kabataş, Bebek - Eminönü) ancak bunlardan sadece
3’ünde (Üsküdar, Beşiktaş ve Kabataş) turnike sistemi bulunduğu5,
- Yaklaşık 150 yıldır boğazda taşımacılık yapan teşebbüsün son 30–40 yıldır
belediyenin izni ile faaliyet gösterdiği,
- İstanbulkart olmadan faaliyet göstermenin fiilen mümkün olmadığı zira yolcuların
önemli bir kısmının kart kullanarak geçiş yaptığı, nakit ödeme ile geçiş yapan yolcu
sayısının ise çok az olduğu,
- Aynı faaliyeti gösteren TURYOL ve MAVİ MARMARA’nın turnike sayılarının fazla,
cirolarının düşük olması nedeniyle şikâyet konusu uygulamanın onların yararlarına
dahi olmuş olabileceği ve maliyet kalemlerinde önemli bir artış meydana gelmemiş
olması nedeniyle şikâyette bulunmamış olabilecekleri,
- Yeni komisyon oranının mali açıdan diğer bedele göre cirosu büyük olan
teşebbüsler için yüksek olmakla birlikte, teşebbüsleri sektörden dışlayacak nitelikte
olmadığı,
- İskelelerde kullanılan turnikelerin şirketin kendisi tarafından temin edildiği ancak
bakımlarının BELBİM tarafından yapıldığı, 01.03.2016 tarihinde yürürlüğe giren Üye
İşyeri Sözleşmesi’nden önce sunulan hizmet ile yürürlükten sonraki hizmet arasında
fark olmamasına rağmen İETT’nin yürüttüğü faaliyetlerin BELBİM’e
devredilmesinden sonra hizmet bedellerinde 5-6 kat artış olduğu,
5 Yolcu sayısı görece düzensiz ve yetersiz olan diğer hatlardaki toplu taşıma sistemi gelişmediği için turnike
sisteminin kullanılmadığı değerlendirilmektedir.
16-33/576-252
6/9
- Maliyet yapılarının İDO’nun maliyetlerinden farklı olduğu, İDO’nun iskelelere kira
ödemediği, DENTUR AVRASYA’nın ise iskeleler için hem kira hem de Milli Emlak
Genel Müdürlüğüne ecri misil ödediği, bu nedenle maliyetlerinin yüksek olduğu
ifade edilmiştir.
I.6. Değerlendirme
(15) Yapılan başvuruda özetle; BELBİM’in İstanbul Büyükşehir Belediyesi toplu taşıma
sisteminde kullanılan elektronik ödeme sisteminin (İstanbulkart) hizmet bedellerinin fahiş
bir şekilde yükseltilerek toplu ulaşım hizmeti veren teşebbüslerin faaliyetlerinin
zorlaştırıldığı iddia edilmektedir. Söz konusu şikâyeti değerlendirme aşamasına
geçmeden önce İstanbul Büyükşehir Belediyesinin iştiraki olan BELBİM’in 4054 sayılı
Kanun’un 3. maddesinde tanımlı bir teşebbüs niteliği gösterip göstermediği
incelenmelidir.
(16) Kanun’un 3. maddesinde teşebbüs; “Piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan
gerçek ve tüzel kişilerle, bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil
eden birimler” olarak ifade edilmiştir. BELBİM, 30.06.2016 tarih ve 4218 sayılı yazısında,
ticari bir şirket olarak piyasada faaliyet gösterdiğini, karar alma mekanizmalarında da
İBB’den bağımsız olduğunu ifade etmiştir. Bu açıdan BELBİM’in bağımsız karar verebilen
ve ekonomik bakımdan bütünlük teşkil eden bir teşebbüs olduğu görülmektedir.
(17) 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi rekabeti sınırlayıcı anlaşmaları, uyumlu eylemleri ve
teşebbüs birliği kararlarını, 6. maddesi ise hâkim durumda bulunan teşebbüslerin hâkim
durumlarını kötüye kullanmasını yasaklamaktadır. Şikâyet başvurusu, teşebbüsler arası
bir anlaşmadan ziyade İBB tarafından tek başına yetkilendirilen BELBİM’in eylemlerini
konu almaktadır.
(18) Bu nedenle başvuruya ilişkin değerlendirme 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi
kapsamında yapılacaktır. Ancak aşırı fiyatlama ihlalinden bahsedebilmek için öncelikle
hâkim durumda bulunan bir teşebbüsün varlığı gerektiğinden 6. madde
değerlendirmesine geçmeden önce BELBİM’in hâkim durumda olup olmadığı tespit
edilecektir.
I.6.1. Hâkim Durum Değerlendirmesi
(19) 4054 sayılı Kanun’un “Tanımlar” başlıklı üçüncü maddesinde hâkim durum, belirli bir
piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız
hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri
belirleyebilme gücü olarak ifade edilmiştir. Bu tanım çerçevesinde İstanbul ilinde
elektronik kart sistemi alanında faaliyetlerini yürüten BELBİM’in rakiplerinden,
müşterilerinden ve tüketicilerden bağımsız hareket etme yeteneğinin bulunup
bulunmadığı hâkim durum analizinin esaslı unsurudur.
(20) İBB Meclisi’nin 19.11.2015 tarihli ve 1931 sayılı kararı ile İstanbul toplu ulaşımında
kullanılan İstanbulkartın elektronik paraya dönüştürülmesine ve BELBİM tarafından
münhasıran işletilmesine karar verilmiştir. Söz konusu karar sonrası BELBİM ile İETT
İşletmeleri Genel Müdürlüğü arasında Temsilcilik Sözleşmesi akdedilmiştir. Sözleşmeye
göre BELBİM tarafından belirlenmiş şartlar ve esaslar çerçevesinde, BELBİM ad ve
hesabına hareket etmek üzere İETT’ye temsilcilik verilmiştir. Her ne kadar İETT ile
kurulan sözleşme neticesinde BELBİM yetki paylaşımına gidiyormuş gibi gözükse de
elektronik para ihracında münhasıran BELBİM yetkilendirilmiştir. Sözleşmenin “Diğer
Hükümler” bölümünün 14. maddesi temsilciye tanınan yetkilerin, temsilciye münhasırlık
tanındığı anlamına gelmediğini açık bir şekilde ifade etmektedir.
16-33/576-252
7/9
(21) Bu bağlamda yasal ve sözleşmelere dayalı hukuki çerçeve ve fiili durum göz önüne
alındığında BELBİM, İstanbul ilinde toplu taşımada kullanılan elektronik kart sisteminde
tekel konumundadır. BELBİM’in herhangi bir rakibi olmadığı görülmekte, toplu taşıma
şirketleri olan müşterilerinden de bağımsız bir şekilde hareket edebileceği
değerlendirilmektedir.
I.6.2. Kanun’un 6. Maddesi Kapsamında Yapılan Değerlendirme
(22) Hâkim durumda olan bir teşebbüsün rekabetçi şartlarda uygulayamayacağı ve sunduğu
ürünün ekonomik değerinin önemli ölçüde üzerinde olan fiyatların aşırı fiyat olarak
değerlendirildiği görülmektedir. Ancak ne ölçüde bir kar marjının aşırılığın göstergesi
olacağına dair genel kabul görmüş bir kuraldan bahsetmenin mümkün olmadığı
değerlendirilmektedir.
(23) Bununla birlikte Kurul’un önceki kararlarına bakılacak olursa, İstanbul billboard
piyasasında fiyatların yaklaşık %45 oranında ve megaboard piyasasında yaklaşık %128
oranında yükseltilmesi6; okul kıyafeti kararında rekabet koşulları itibariyle karşılaştırılabilir
bir coğrafi pazarda faaliyet gösteren rakibi ile arasındaki fiyat farkının %20-30 civarında
olması7, aşırı fiyatlama olarak görülmezken BELKO'nun satış fiyatlarını aynı ya da
eşdeğer niteliklere sahip kömürlerin rekabete açık diğer coğrafi pazarlarda oluşan
fiyatlara göre, ortalamada %50-60 oranında yüksek seviyelerde belirlemesi aşırı fiyat
olarak değerlendirilmiştir8.
(24) Aşırı fiyatın değerlendirilmesinde hizmetin fiyatının; maliyetiyle kıyaslanması ve aynı
firmanın farklı coğrafi pazarlara, farklı müşteri gruplarına ya da farklı zaman diliminde
uyguladığı fiyatlarla veya aynı/benzer pazarlarda faaliyet gösteren teşebbüslerin
fiyatlarıyla karşılaştırılması önem taşımaktadır. İstanbulkart sisteminin BELBİM’e
devrinden önce İETT tarafından kart hizmet bedellerinin, sistem maliyetinin çok altında
belirlendiği ifade edilmektedir. Hizmet bedellerinin sistem maliyetinin altında
belirlenmesine gerekçe olarak da sistemin yaygınlaştırılması ve kullanıcı sayısının
artırılması gösterilmektedir. Bu bakımdan başlangıçta şikâyetçinin de arasında
bulunduğu deniz otobüslerinin komisyon oranları düşük belirlenmiştir.
(25) Hâlihazırda İstanbulkart sisteminde kontör değil; elektronik para mevzuatı uyarınca
işletilmekte olan elektronik para kullanılmaktadır. Yolcular kartlara yüklü elektronik
paralarla taşımacı işletmelerin “geçiş kontrol cihazlarına” tanımlanmış olan biniş ücreti
tarifeleri üzerinden ödeme yapmakta ve elektronik para ile yapılmış olan ödemeler
hesaplanarak taşımacı işletmelerin hesaplarına BELBİM tarafından aktarılmaktadır. Söz
konusu sistemin işleyişi içerisinde çeşitli maliyetler ortaya çıkmakta olup bu maliyetler
BELBİM tarafından karşılanmaktadır. Daha önce İETT tarafından işletilen bu sistemde
BELBİM sadece teknik hizmetleri görmekteyken, mevcut durumda BELBİM kart basım ve
dağıtımı, bayilik ve dolum hizmetleri, paraların insanlı ve insansız yükleme noktalarından
toplanması gibi maliyetlere de katlanmaktadır. Yeni dönemde BELBİM tarafından
katlanılan maliyetler aşağıdaki gibi özetlenmektedir:
a. Lisans almak için hazırlık aşamasında danışmanlık ve bilgi sistemleri denetimi
hizmeti alımı ((…..)).
b. Lisans başvurusunda sunulmak üzere bağımsız mali denetim hizmeti alımı
((…..)).
6 Kurul’un 15.2.2007 tarih ve 07-14/114-34 sayılı kararı.
7 Kurul’un 14.03.2012 tarih ve 12-11/372-107 sayılı kararı.
8 Kurul’un 06.04.2001 tarih ve 01-17/150-39 sayılı kararı.
16-33/576-252
8/9
c. Lisans bakımından yeterliliği sağlamak ve sistemi elektronik para mevzuatına
göre uyarlamak ve işletmek üzere yapılan bilgi işlem yatırımları aşağıdaki gibidir:
- Bütünleşik alt yapı sistemi satın alımı ve kurulumu,
- Güvenlik yönetimi donanımı veri şifreleme cihazı alımı,
- Provizyon sistemi veri merkezi “swich” ve modül alımı,
- Ağ depolama sunucusu yazılımları,
- İstanbulkart provizyon sistemi (prosis) veri merkezi kurulumu lisansı ve
güvenlik duvarı alımı,
- Uzaktan elektronik para yükleme sistemi alımı.
d. Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemine dâhil olduktan sonra ortaya çıkan
maliyet kalemleri ise aşağıdaki gibidir:
- Elektronik para kuruluşu olduktan sonra ilgili mevzuat uyarınca bağımsız
denetime tabi olunduğundan bağımsız denetim hizmeti alımı ((…..)),
- Elektronik para kuruluşu olarak iki yılda bir bilgi sistemleri denetimi yapılması
gerektiğinden bilgi sistemleri denetimi hizmet alımı ((…..)).
(26) Rekabet Kurulunun 03.01.2008 tarih ve 08-01/5-4 sayılı HAVAŞ kararında ise “ürünün
ekonomik değeriyle kabul edilebilir bir ekonomik bağı bulunmayan aşırı fiyat”ın hâkim
durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirileceği tespiti yapılmaktadır. Yukarıdaki
maliyet kalemlerinden görüldüğü üzere BELBİM, İBB tarafından yetkilendirildikten sonra
hem sistem işleticisi olarak hem de bir ödeme kuruluşu olarak birçok farklı maliyet
yükününün altına girmiştir. Bu bakımdan BELBİM tarafından verilen hizmetler ile üye
işyerlerinden alınan ücretler arasında kabul edilebilir bir ekonomik bağın bulunduğu
görülmektedir. Ayrıca şikâyetçi tarafından öne sürülen BELBİM’in yetkilendirilmeden önce
de aynı hizmetleri verdiği bu nedenle hak ediliş bedellerinin de artmaması gerektiği
iddiasının gerçeği yansıtmadığı anlaşılmaktadır.
(27) İstanbul’da toplu taşıma için komisyon oranları genel olarak (…..) ile (…..) arasında
belirlenmiştir. Tablo 3’te ise BELBİM tarafından deniz otobüslerinin ciroları üzerinden
alınan komisyon oranları gösterilmektedir. İBB’ye ait bir teşebbüs olmasına rağmen
ŞEHİR HATLARI’nın komisyon oranı (…..) olarak belirlenmiştir. Aynı şekilde özel
teşebbüs niteliğindeki İDO’nun komisyon oranı da diğer deniz otobüslerinden daha
yüksek ((…..)) belirlenmiştir. Bu bağlamda DENTUR AVRASYA’nın komisyon oranının
diğer deniz otobüslerinin komisyon oranına kıyasen yüksek belirlenmediği görülmektedir.
Tablo 3: Deniz Otobüslerinden Alınan Komisyon Oranları
Teşebbüs Komisyon Oranı (%)
ŞEHİR HATLARI (…..)
İDO (…..)
DENTUR AVRASYA (…..)
TURYOL (…..)
MAVİ MARMARA (…..)
Kaynak: Yerinde İncelemede Elde Edilen Belgeler (Sözleşmeler)
16-33/576-252
9/9
(28) Bununla birlikte BELBİM’in yetkilendirilmesiyle İstanbul’da faaliyet gösteren tüm
teşebbüslerin komisyon oranları artmamıştır. BELBİM tarafından bu farklılığa gerekçe
olarak, sunulan hizmetlerdeki ve kullanılan geçiş kontrol cihazındaki farklılıklar
gösterilmektedir. Dosya kapsamında yapılan incelemelerde de kullanılan geçiş kontrol
sistemlerinde farklılıklar olduğu görülmüştür. Deniz otobüslerinde kullanılan turnikeli geçiş
kontrol cihazının maliyetinin ve bakım masrafının otobüslerde kullanılandan daha yüksek
olması nedeniyle deniz otobüslerinin komisyon oranının otobüslerinkinden farklılaşması
normal kabul edilmektedir.
(29) Daha öncede bahsedildiği üzere BELBİM tarafından sunulan hizmetler neticesinde üye
işyerlerinden alınan komisyon oranlarının benzer/aynı pazarlardaki hizmetlerin komisyon
oranlarıyla karşılaştırılması gerekmektedir. Bu açıdan aşağıda Ankara ve Sakarya
Belediyelerindeki kart işleticileri tarafından günlük hasılat/ciro üzerinden alınan hak ediliş
bedellerine yer verilmektedir.
Tablo 4: Ankara ve Sakarya İllerindeki Hak Ediliş Bedelleri
İl Komisyon Oranı (%)
(KDV dahil)
ANKARA (…..)
SAKARYA (…..)
Kaynak: BELBİM’in 30.06.2016 tarih ve 4218 sayılı yazısı
(30) Yukarıdaki tablodan görüldüğü üzere, diğer illerde de benzer nitelikte uygulamalar
bulunmakta ve uygulanan komisyon oranlarıyla BELBİM tarafından uygulanan komisyon
oranları arasında aşırı denilebilecek nitelikte bir farklılık görülmemektedir.
(31) Son olarak belirtilmelidir ki İstanbulkart toplu ulaşım hizmeti verilebilmesi için zorunlu
değildir. Şikâyete konu faaliyet ilgili coğrafi pazarda ulaşım için önemli kolaylıklar ve
avantajlar sağlamaktadır. Ancak bu uygulama toplu taşıma araçlarının kullanımı için
yegâne araç değildir. Başvuru sahibi teşebbüs ile yapılan görüşmelerde İstanbulkart
olmadan iskelede bulunan gişelerden nakit para ile geçiş yapılabildiği belirtilmiştir.
BELBİM ile yapılan görüşmede de benzer durum belirtilmiş deniz taşımacılığı yapan diğer
firmaların da nakit gişelerinin olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca Marmaray gibi diğer toplu
ulaşım araçlarında da benzer durum bulunmaktadır.
(32) Bu çerçevede, yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler dikkate alındığında;
BELBİM’in hâkim durumda olduğu ancak Üye İşyeri Sözleşmesi ile muhatap
teşebbüslerden aldığı komisyon oranlarındaki artışların çeşitli yapısal değişikliklere
dayandığı ve bu artışın fahiş oranda olmadığı, bu nedenle hâkim durumun kötüye
kullanılması niteliği taşımadığı sonucuna ulaşılmıştır.
16-33/576-252
10/9
(33) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, 4054 sayılı Kanun’un 41.
verilmiştir.